Wykorzystanie wyników kontroli Najwyższej Izby Kontroli „Opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich” przy wdrażaniu nowych rozwiązań systemowych w zakresie wsparcia osób starszych i opieki długoterminowej

Wykorzystanie wyników kontroli Najwyższej Izby Kontroli „Opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich” przy wdrażaniu nowych rozwiązań systemowych w zakresie wsparcia osób starszych i opieki długoterminowej

[read_more]

ADRESAT:

Pełnomocnik Rządu do spraw Polityki Senioralnej

Do wiadomości:

Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

SPRAWA:

Wykorzystanie wyników kontroli Najwyższej Izby Kontroli „Opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich” przy wdrażaniu nowych rozwiązań systemowych w zakresie wsparcia osób starszych i opieki długoterminowej

UZASADNIENIE:

Polskie Forum Seniorów z dużą uwagą zapoznało się z Informacją Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli pn. „Opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich”[1]. Raport należy uznać za ważny materiał diagnostyczny dla dalszego kształtowania polityki senioralnej państwa. NIK pozytywnie oceniła jakość i skuteczność wsparcia tam, gdzie seniorzy zostali już nim objęci, jednocześnie wskazując na istotne problemy dotyczące dostępności usług oraz systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych. Kontrolowane ośrodki koncentrowały się przede wszystkim na osobach już znajdujących się w systemie pomocy społecznej, nie posiadając pełnej wiedzy o seniorach, którzy mogą potrzebować wsparcia obecnie lub w przyszłości.

Problem ten ma wymiar szerszy. Z danych uzyskanych przez NIK od wojewodów wynika m.in., że w 12,6% gmin wiejskich i miejsko-wiejskich nie świadczono seniorom usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, w 83,4% nie świadczono specjalistycznych usług opiekuńczych, a w 77,1% usług opiekuńczych w formie sąsiedzkiej. Jednocześnie wyniki badania przeprowadzonego przez NIK wśród samych seniorów potwierdzają znaczenie usług środowiskowych. 74,8% respondentów pozytywnie oceniło ich wpływ na możliwość dalszego samodzielnego zamieszkiwania we własnym domu lub mieszkaniu.

Ustalenia kontroli nabierają szczególnego znaczenia w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 11 czerwca 2026 r. o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej. Nowe przepisy wprowadzają m.in. koordynatorów ds. opieki długoterminowej, mechanizmy współpracy pomocy społecznej i ochrony zdrowia, monitorowanie dostępności opieki oraz możliwość realizacji Programu Bonu Senioralnego. Koordynatorzy mają m.in. identyfikować potrzeby i ograniczenia w dostępności usług, współpracować z organizacjami pozarządowymi oraz inicjować działania poprawiające dostępność i jakość opieki.

W ocenie Polskiego Forum Seniorów raport NIK powinien zostać wykorzystany jako punkt odniesienia dla wdrażania i późniejszej oceny skuteczności nowych regulacji. W związku z tym przedstawiamy następujące rekomendacje:

1. Szczególnego znaczenia wymaga praktyczne wdrożenie mechanizmu aktywnego rozpoznawania potrzeb osób starszych.

Nowa ustawa tworzy podstawy współpracy pomiędzy pomocą społeczną, ochroną zdrowia i koordynatorami opieki długoterminowej. Należy wykorzystać te rozwiązania do rzeczywistego docierania również do seniorów pozostających poza dotychczasowym systemem wsparcia, w szczególności osób samotnych, izolowanych społecznie oraz takich, które nie występują samodzielnie o pomoc. Raport NIK wskazuje bowiem, że nieidentyfikowanie samotnych osób starszych było jednym z istotnych problemów dotychczasowego systemu.

2. Bon Senioralny powinien uzupełniać, a nie zastępować obowiązkowe zadania gmin w zakresie usług opiekuńczych.

Pozytywnie oceniamy ustawowe założenie, zgodnie z którym Program Bonu Senioralnego ma być realizowany w pierwszej kolejności w gminach, w których nie były dotychczas świadczone publiczne usługi opiekuńcze, a następnie tam, gdzie ich skala jest najmniejsza. Rozwiązanie to bezpośrednio odpowiada na problem nierówności terytorialnych ujawniony przez NIK. Należy jednak zadbać, aby rozwój Bonu Senioralnego nie prowadził do ograniczania przez gminy usług stanowiących ich obowiązkowe zadania własne. Bon powinien rozwijać lokalny system wsparcia i zwiększać jego dostępność, a nie zastępować już istniejące instrumenty.

3. Wyniki kontroli NIK powinny zostać wykorzystane przy tworzeniu jednolitych standardów jakości opieki długoterminowej.

NIK wskazała potrzebę upowszechniania dobrych praktyk dotyczących zakresu i sposobu wykonywania usług opiekuńczych oraz kwalifikacji osób je świadczących. Jest to szczególnie aktualne wobec nowej ustawy, która zobowiązuje właściwe organy do współdziałania na rzecz spójnego funkcjonowania opieki długoterminowej i jednolitych standardów jej jakości. Standardy powinny obejmować nie tylko kwalifikacje personelu i zakres czynności, ale również dokumentowanie usług, ich okresową ocenę oraz łatwo dostępny dla seniora mechanizm zgłaszania uwag.

4. Raport NIK powinien stanowić punkt odniesienia dla monitorowania i ewaluacji Bonu Senioralnego oraz całego systemu opieki długoterminowej.

Nowa ustawa przewiduje rozbudowany system monitorowania opieki długoterminowej, publikowanie informacji o jej dostępności i jakości, a także ewaluację Programu Bonu Senioralnego po dwóch latach jego obowiązywania. Rekomendujemy, aby przy tej ocenie szczególnie analizowano zmniejszanie terytorialnych różnic w dostępie do usług, liczbę osób potrzebujących wsparcia i faktycznie nim objętych, ciągłość pomocy, czas oczekiwania, jakość usług oraz ich wpływ na możliwość pozostawania seniora we własnym środowisku zamieszkania. Istotnym elementem monitorowania powinno być także systematyczne pozyskiwanie opinii samych osób starszych. W proces społecznej oceny funkcjonowania nowych rozwiązań warto włączyć również rady seniorów oraz organizacje działające na rzecz osób starszych, których bezpośredni kontakt ze środowiskiem senioralnym może stanowić wartościowe uzupełnienie danych administracyjnych. Postulat takiego udziału został już przez nasze środowisko przedstawiony w opinii dotyczącej projektu Programu Bonu Senioralnego.

Reasumując, raport NIK pojawił się w szczególnym momencie, bezpośrednio poprzedzającym wdrażanie nowych rozwiązań w zakresie opieki długoterminowej i Bonu Senioralnego. W naszej ocenie powinien zostać wykorzystany jako diagnoza stanu wyjściowego, pozwalająca w kolejnych latach ocenić, czy nowe regulacje rzeczywiście zwiększyły dostępność usług, ograniczyły istniejące nierówności terytorialne oraz umożliwiły skuteczniejsze docieranie do osób starszych pozostających dotąd poza systemem wsparcia.

Polskie Forum Seniorów wyraża nadzieję, że ustalenia NIK oraz przedstawione powyżej rekomendacje zostaną uwzględnione w dalszych działaniach służących tworzeniu spójnego, dostępnego i stabilnego systemu wsparcia osób starszych, którego podstawowym celem powinno być umożliwienie seniorom możliwie długiego, bezpiecznego i samodzielnego funkcjonowania we własnym środowisku zamieszkania.

---

[1] https://bip.nik.gov.pl/kontrole/P/25/030/

Zadanie publiczne pn. „ASY Partycypacji – innowacyjne rozwiązanie na powszechne partycypowanie” dofinansowane ze środków rządowego programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni Seniorzy – ASY” na lata 2026–2030. Edycja 2026