Wniosek o zainicjowanie działań legislacyjnych mających na celu umożliwienie tworzenia uniwersytetów trzeciego wieku w ramach działalności placówek oświatowo-wychowawczych np. takich, jak młodzieżowe domy kultury. 

Wniosek o zainicjowanie działań legislacyjnych mających na celu umożliwienie tworzenia uniwersytetów trzeciego wieku w ramach działalności placówek oświatowo-wychowawczych np. takich, jak młodzieżowe domy kultury. 

[read_more]

ADRESAT:

Minister Edukacji Narodowej

SPRAWA:

Wniosek o zainicjowanie działań legislacyjnych mających na celu umożliwienie tworzenia uniwersytetów trzeciego wieku w ramach działalności placówek oświatowo-wychowawczych np. takich, jak młodzieżowe domy kultury. 

UZASADNIENIE:

W dniu 28 maja 2024r. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, iż placówki oświatowo-wychowawcze, np. takie jak młodzieżowe domy kultury, mogą realizować swoje zadania wyłącznie w ramach systemu oświaty, określonego w przepisie art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016r. – Prawo oświatowe. W związku z tym nie są one uprawnione do prowadzenia działalności na rzecz osób starszych, np. w formie uniwersytetów trzeciego wieku – tego rodzaju działalność wykracza bowiem poza ustawowe zadania takich placówek (sygn. III OSK 3167/23).

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku zwraca się zatem z wnioskiem o podjęcie inicjatywy legislacyjnej w celu umożliwienia tworzenia uniwersytetów trzeciego wieku (UTW) w ramach działalności placówek oświatowo-wychowawczych, np. takich jak młodzieżowe domy kultury (MDK), tj. taką zmianę przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2016r. – Prawo oświatowe, aby umożliwić tym placówkom prowadzenie działalności edukacyjnej, kulturalnej i aktywizującej również na rzecz seniorów.

Z najnowszego raportu GUS „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” (GUS Warszawa, Białystok, 2023) wynika, iż w 2005 r. udział osób starszych w ogólnej populacji Polaków wyniósł 17,2%, a w 2022r. ukształtował się na poziomie 25,9%. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi – wskaźnik ten ukształtował się w 2022r. na poziomie 29,9. Dynamiczny przyrost liczby osób starszych oznacza, iż wzrasta liczba osób w wieku poprodukcyjnym – w 2022r. wskaźnik ludności w wieku poprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym ukształtował się na poziomie 39, tj. o 15 wyższym niż w roku 2005. Wyniki Prognozy ludności na lata 2023–2060 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego ubytku ludności o ponad 7 mln do 2060r. spodziewany jest postępujący proces starzenia się ludności Polski, co oznacza wzrost odsetka osób w wieku 65 lat i więcej. Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 11,8 miliona i będzie stanowiła prawie 40% ogółu ludności. (za: Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023 r., Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, 2024). Proces starzenia się społeczeństwa niesie za sobą szereg wyzwań dla administracji publicznej, w tym:

• wzrost zapotrzebowania na usługi zdrowotne i opiekuńcze,

• konieczność aktywizacji społecznej i kulturalnej seniorów,
• przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu i izolacji osób starszych.

Uniwersytety trzeciego wieku odgrywają kluczową rolę w aktywizacji seniorów, umożliwiając im uczestnictwo w życiu społecznym, edukacyjnym i kulturalnym. Niestety, obecne przepisy ograniczają możliwość realizacji tego typu inicjatyw w ramach placówek oświatowych, takich jak np. ww. młodzieżowe domy kultury. Placówki tego typu, jako instytucje dysponujące odpowiednią infrastrukturą i doświadczeniem w prowadzeniu działań edukacyjno-kulturalnych, mogłyby w naturalny sposób stać się bazą dla uniwersytetów trzeciego wieku. Za takim rozwiązaniem przemawia wiele argumentów, np.:

• efektywne wykorzystanie zasobów – placówki te posiadają zaplecze lokalowe, techniczne i kadrowe, które mogłoby być wykorzystane do organizacji zajęć dla seniorów poza godzinami aktywności dzieci i młodzieży.

• integracja międzypokoleniowa – wspólne korzystanie z przestrzeni przez młodsze i starsze pokolenia sprzyja budowaniu więzi społecznych oraz wymianie doświadczeń.
• zrównoważona polityka społeczna – rozszerzenie zakresu działalności MDK wpisuje się w politykę państwa na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu seniorów.

Warto podkreślić, iż wypracowanie rozwiązań prawnych pozwalających na tworzenie UTW w placówkach takich jak MDK pozwoli na bardziej zróżnicowaną ofertę kulturalną, edukacyjną i rekreacyjną, odpowiadającą na potrzeby lokalnych społeczności. Uczestnictwo w takich zajęciach ma doskonały wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne seniorów – aktywizacja osób starszych poprzez UTW przyczynia się również do zmniejszenia poczucia samotności, poprawy samooceny oraz zwiększenia zaangażowania obywatelskiego seniorów.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2024r. (sygn. III OSK 3167/23) jednoznacznie wskazuje na obecne ograniczenia prawne w zakresie działalności młodzieżowych domów kultury. NSA podkreślił, że placówki te mogą realizować wyłącznie zadania określone w systemie oświaty, co wyklucza możliwość organizacji uniwersytetów trzeciego wieku w ich strukturach. Na podstawie analizy stanu faktycznego, który stanowił podstawę wydania wspomnianego wyroku, oraz treści jego uzasadnienia można wyprowadzić następujące spostrzeżenia: 

• placówki oświatowe posiadają odpowiednie warunki infrastrukturalne do organizacji tego typu inicjatyw senioralnych, jednak obecne przepisy jednoznacznie nie pozwalają na prowadzenie UTW w ich ramach;

• działalność UTW wpisuje się w misję edukacyjną i kulturalną państwa, co powinno zostać odzwierciedlone w ustawodawstwie poprzez rozszerzenie katalogu zadań placówek oświatowo-wychowawczych;
• wykluczenie seniorów z możliwości korzystania z zasobów MDK można ocenić jako sprzeczne z ideą solidarności społecznej oraz efektywnego zarządzania środkami publicznymi;
• przepisy w obecnym kształcie są nieelastyczne i uniemożliwiają skuteczne wykorzystanie potencjału placówek oświatowych w odpowiedzi na wyzwania związane z procesem starzenia się społeczeństwa.

Z doświadczeń krajowych i międzynarodowych wynika, że dobrze funkcjonujące uniwersytety trzeciego wieku są istotnym elementem wspierającym lokalne społeczności. Dzięki UTW seniorzy zyskują możliwość nie tylko zdobywania nowych umiejętności, ale również budowania relacji społecznych, które są kluczowe dla ich dobrostanu. Lokalizacja takich inicjatyw w placówkach oświatowych, które już funkcjonują w społecznościach lokalnych, umożliwia lepsze zaspokojenie potrzeb mieszkańców oraz integrację działań na rzecz różnych grup wiekowych.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku rekomenduje i uprzejmie prosi o rozważenie inicjatywy legislacyjnej, która pozwoliłaby młodzieżowym domom kultury oraz innym placówkom oświatowo-wychowawczym prowadzić działalność na rzecz seniorów. Wprowadzenie tych zmian przyczyni się do poprawy jakości życia osób starszych oraz do pełniejszego wykorzystania potencjału instytucji oświatowych w Polsce. Nowelizacja przepisów pozwoli również na skuteczniejsze zarządzanie zasobami publicznymi, a także na bardziej kompleksowe podejście do wyzwań wynikających ze starzenia się społeczeństwa. Wsparcie edukacyjne i kulturalne dla seniorów to nie tylko wyraz troski o ich potrzeby, lecz także inwestycja w aktywne i zdrowe społeczeństwo, które lepiej radzi sobie z wyzwaniami przyszłości. Wnioskodawcy wyrażają przekonanie, że podjęcie tej inicjatywy legislacyjnej spotka się z szerokim poparciem społecznym oraz przyniesie długofalowe korzyści dla wszystkich obywateli.

Zadanie publiczne pn. Mocna Federacja – sieciuje, partycypuje, inspiruje! sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 1a.