Rekomendacja Raportu Rzecznika Praw Obywatelskich na temat dostępności usług społecznych dla osób starszych mieszkających w gminach wiejskich do wykorzystania w planowaniu i realizacji zadań polityki senioralnej w województwie świętokrzyskim.
[read_more]
ADRESAT
Wojewoda Świętokrzyski
SPRAWA:
Rekomendacja Raportu Rzecznika Praw Obywatelskich na temat dostępności usług społecznych dla osób starszych mieszkających w gminach wiejskich do wykorzystania w planowaniu i realizacji zadań polityki senioralnej w województwie świętokrzyskim.
UZASADNIENIE
Prowadzone badania i analizy pokazują, iż obszary wiejskie poszczególnych województw różnią się pod względem wskaźnika starości demograficznej. Jak wynika z badań „Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap IV. Synteza”, Fundacja Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Fundacja EFRWP, Warszawa 2022 , s. 35, rys. 29.[1] oraz „Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap IV Dekada przemian społeczno-gospodarczych (wersja pełna)”, Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2023, (Rozdział 6.6. Problematyka demograficzna)[2], procentowy udział osób w wieku 60 lat i więcej wśród ludności wiejskiej był w 2022 r. najwyższy w województwie świętokrzyskim (26,2%), a najniższy w pomorskim (19,4%). Osoby starsze stanowiły co najmniej 1/4 mieszkańców wsi w województwach: świętokrzyskim, podlaskim, lubelskim, łódzkim i opolskim. To były najstarsze demograficznie obszary wiejskie w naszym kraju.
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) wykonujący m.in. zadania niezależnego organu do spraw równego traktowania, monitoruje działania państwa pod kątem realizacji zasady równego traktowania i przeciwdziałania dyskryminacji. Funkcja ta obliguje również RPO do prowadzenia badań dotyczących dyskryminacji. Z tego względu zostało podjęte przez RPO wyzwanie badawcze, sformułowane przez Komisję Ekspertów ds. Osób Starszych dotyczące osób starszych mieszkających właśnie na terenach wiejskich. Badanie to zostało tak zaprojektowane, aby zrealizować włączające podejście względem osób starszych, opierając się na danych pozyskanych w trakcie badania jakościowego, na opinii samych zainteresowanych, bowiem osoby starsze należały do grona respondentów tego badania.
Warto zaznaczyć, iż dyskryminacja ze względu na wiek, na poziomie ustawowym, jest bezpośrednio zakazana jedynie w obszarze zatrudnienia (Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania oraz ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy). Dlatego jako punkt odniesienia w obszarze równego traktowania RPO przyjął art. 32 Konstytucji, zgodnie z którym wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne i nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Należy również podkreślić, że nadal – jako kraj – jesteśmy na początkowym etapie wdrażania systemowej polityki senioralnej. Pierwszym dokumentem rządowym w tym zakresie były ”Założenia długofalowej polityki senioralnej w Polsce na lata 2014–2020” przyjęte Uchwałą Rady Ministrów nr 238 z dnia 24 grudnia 2013 r. W 2018 r. zastąpiono je Uchwałą nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia dokumentu „Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność” (M.P. poz. 1169), w której można znaleźć nieliczne odniesienia do wagi działań na terenach wiejskich. W ogólnej deklaracji w tym dokumencie zapisano m.in. „Aby umożliwić osobom starszym i niepełnosprawnym samodzielne funkcjonowanie i pełny udział we wszystkich sferach życia, podjęte zostaną odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom starszym, na zasadzie równości z innymi osobami, dostępu do środowiska fizycznego, środków transportu, informacji i komunikacji, w tym technologii i systemów informacyjno-komunikacyjnych, a także do innych urządzeń i usług, powszechnie dostępnych lub powszechnie zapewnianych zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich”.
Dzięki pracy zespołu pod kierunkiem prof. Barbary Szatur – Jaworskiej, pełniącej także funkcję Współprzewodniczącej Komisji Ekspertów ds. Osób Starszych od 2008 r., autorki koncepcji badania i redaktorki Raportu „Dostępność usług społecznych dla osób starszych mieszkających w gminach wiejskich”,z udziałempracowników naukowych Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, zapewnione zostało możliwie wnikliwe ujęcie badanej problematyki. Jak wynika z wypowiedzi RPO we Wstępie do Raportu „…Wyniki przeprowadzonego badania są zatem swoistą weryfikacją faktycznej realizacji wymienionych praw oraz przyczynkiem do identyfikacji wyzwań i możliwych na nie odpowiedzi. Świadomość posiadania praw i bycia ich podmiotem jest niezbędna w celu zabiegania o rozwiązania, które będą realizację tych praw zapewniały. Zabiegania z pozycji posiadacza praw, a nie petenta pomocy społecznej. To rozróżnienie ma także znaczenie w kontekście prawa do godności i prawa do równego traktowania.”
Z badan przytoczonych w Raporcie wynika, że osoby starsze podobnie jako ogół ludności w naszym kraju częściej zamieszkują miasta niż wsie. Wg danych statystycznych z 2022 roku w Polsce mieszkało 9 797 800 osób mających 60 lat lub więcej, spośród nich 3 518 800 (35,9%) stanowili mieszkańcy wsi. Obszary wiejskie poszczególnych województw różnią się pod względem wskaźnika starości demograficznej. Jak wskazano już wyżej procentowy udział osób w wieku 60 lat i więcej wśród ludności wiejskiej był w 2022 r. najwyższy w województwie świętokrzyskim (26,2%), a najniższy w pomorskim (19,4%)[3]. Także zjawisko określane jako podwójne starzenie się ludności, którego miarą jest odsetek osób starszych mających 80 lat i więcej, jest zróżnicowane przestrzennie. Jeśli chodzi o ludność wiejską, to w 2022 r. w największym stopniu dotyczyło ono województwa podlaskiego (21,2%), a w najmniejszym – zachodniopomorskiego (12,2%). W województwie świętokrzyskim wskaźnik ten wynosi 17,2%[4] .
Powyższe dane wskazują, że proces starzenia się ludności i sytuacja osób starszych są zróżnicowane nie tylko, gdy porównuje się obszary miejskie i wiejskie. Skala i charakter wyzwań związanych ze starzeniem się ludności są zróżnicowane także na terenach wiejskich[5]. Z Raportu wynika również, że dostępność usług społecznych na obszarach wiejskich może być ograniczana przez różne bariery (m.in. wykluczenie komunikacyjne, organizacyjne, finansowe, prawne, zdrowotne), z którymi radzić muszą sobie zarówno mieszkańcy jak i władze lokalne.
Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla, że w reakcji na otrzymywane skargi osób starszych przedstawiał kolejnym Ministrom ds. Rodziny i Polityki Społecznej argumenty na rzecz tego, aby działania dotyczące osób starszych wyłączyć z działań związanych z pomocą społeczną. Nie sposób bowiem uznać starości jako takiej, będącej naturalnym etapem życia, za trudną sytuację życiową, zbliżoną do powodów udzielania pomocy społecznej. Z tego względu starzenie się i działania na rzecz osób starszych powinny stanowić odrębny dział polityki publicznej, a jej założenia powinny być oparte na podstawowych prawach człowieka.
Wyniki badania analizowane w Raporcie pokazują wyzwania, z którymi mierzą się wszystkie osoby starsze w Polsce. Wyszczególniają jednak te specyficzne dla osób starszych mieszkających na wsi. Są to przykłady m.in. dyskryminacji wielokrotnej, czyli dyskryminacji ze względu na więcej niż jedną cechę, np. wiek i płeć w powiązaniu z miejscem zamieszkania. Dodatkowe bariery doświadczane przez starsze kobiety mieszkające na wsi wynikają chociażby z kulturowo przyjętego zwyczaju, że prowadzenie samochodu to domena mężczyzn. Z tego względu brak transportu publicznego na terenach wiejskich utrudnia lub uniemożliwia w szczególności starszym, samotnym kobietom dotarcie do lekarza lub skorzystanie z usług kulturalnych czy edukacyjnych. Brak dostępnego transportu publicznego na wsi jest zatem przykładem systemowej dyskryminacji wielokrotnej. Dyskryminacja wielokrotna występuje również w postaci braku dostępności architektonicznej budynków czy braku chodników, umożliwiających osobom starszym mającym trudności w poruszaniu się korzystanie z przestrzeni publicznej. Tego rodzaju ograniczeń doświadczają osoby starsze niezależnie od typu gminy, w której mieszkają. Wyniki badania ukazują jednak specyfikę tego wyzwania w kontekście gmin wiejskich i związaną z tym konieczność uwzględnienia tej specyfiki w przygotowywaniu systemowych rozwiązań.
Raport jest dostępny na stronie RPO:
W nawiązaniu do podjętych w 2024 roku przez Pana Wojewodę działań dotyczących realizacji zadań polityki senioralnej na terenie województwa świętokrzyskiego, a w szczególności powołanie w dniu 30 września 2024 r. Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej, pełniącego funkcję opiniodawczo-doradczą, do zadań którego należą takie sprawy jak:
- diagnozowanie sytuacji osób starszych w województwie świętokrzyskim,
- podejmowanie działań zgodnych z polityką rządu na rzecz poprawy sytuacji osób starszych w województwie świętokrzyskim,
- wdrażanie rozwiązań w obszarze polityki senioralnej we współpracy z pełnomocnikiem wojewody ds. ekonomii społecznej i spraw seniorów, jednostkami samorządu terytorialnego, instytucjami oraz organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz seniorów w woj. świętokrzyskim,
- opiniowanie oraz konsultowanie kluczowych dokumentów i propozycji rozwiązań mających wpływ na politykę senioralną w województwie świętokrzyskim,
- monitorowanie realizacji działań na rzecz osób starszych wynikających z programów oraz strategii na poziomie województwa,
- inicjowanie propozycji rozwiązań na rzecz środowiska seniorów oraz wymiany i komunikacji międzypokoleniowej województwa świętokrzyskiego[6]
– Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, rekomendując Raport Rzecznika Praw Obywatelskich na temat dostępności usług społecznych dla osób starszych mieszkających w gminach wiejskich, wyraża jednocześnie przekonanie, że wynikające z niego wnioski mogą być przydatne dla kształtowania polityki senioralnej na szczeblu regionalnym, jak również w prowadzonych analizach, monitorowaniu i ocenie sytuacji osób starszych, mieszkańców Województwa Świętokrzyskiego.
[1] https://www.irwirpan.waw.pl/832/badania/monitoring-rozwoju-obszarow-wiejskich
[2] https://efrwp.pl/raporty-i-analizy/montoring-rozwoju-obszarow-wiejskich/etap-iv-2023/
[3] Za: Raport „Dostępność usług społecznych…”, str.13, wykres 3.
[4] Za: Raport „Dostępność usług społecznych…”, str.17, wykres 4.
[5] Za: Raport „Dostępność usług społecznych…”, str.11 i nast.
[6] https://www.kielce.uw.gov.pl/pl/biuro-prasowe/aktualnosci/28361,Eksperci-powolani-przez-wojewode.html
Zadanie publiczne pn. Mocna Federacja – sieciuje, partycypuje, inspiruje! sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 1a.
Aby zagłosować, musisz się zalogować.
Nie masz jeszcze konta? Dołącz do Polskiego Forum Seniorów.
