Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w województwie podlaskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w województwie podlaskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025

[read_more]

ADRESAT

Krystyna Jachimczuk

Pełnomocnik Wojewody Podlaskiego do spraw Polityki Senioralnej

DO WIADOMOŚCI:

Marzena Okła – Drewnowicz

Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

SPRAWA:

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w województwie podlaskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025

UZASADNIENIE:

Wojewoda Podlaski Jacek Brzozowski z początkiem 2024r. powołał Panią Krystynę Jachimczuk na stanowisko Pełnomocnika Wojewody Podlaskiego do spraw Polityki Senioralnej[1]. Określił również zadania i kompetencje Pełnomocnika, do których należą:

• sieciowanie i integrowanie podmiotów/organizacji działających na rzecz osób starszych na terenie województwa;
• koordynacja działań i tworzenie przestrzeni do kształtowania polityki senioralnej na szczeblu regionalnym;
• ścisła współpraca z Zespołem Ekspertów do spraw Polityki Senioralnej przy Wojewodzie, w tym przewodniczenie gremium i koordynowanie prac Zespołu.

Wojewoda powołał także w sierpniu 2024 roku Zespól ds. Polityki Senioralnej, w skład którego weszły 22 osoby – specjaliści z zakresu medycyny i przedstawiciele organizacji zajmujących się sprawami seniorów[2].

W nawiązaniu do powyższego Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku informuje, że rok 2025 jest szczególny dla ruchu UTW w Polsce – to jubileusz 50-lecia działalności tych podmiotów na rzecz edukacji i aktywizacji osób starszych. Idea uniwersytetów trzeciego wieku narodziła się w 1973 r. we Francji, kiedy przy Uniwersytecie w Tuluzie prof. Pierre Vellas zainicjował pierwszą placówkę edukacyjną dedykowaną seniorom. W krótkim czasie podobne instytucje zaczęły powstawać w wielu krajach Europy i poza jej granicami. W Polsce pierwszy UTW został utworzony w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką i główną propagatorką idei UTW była prof. Halina Szwarc.

Na początku uniwersytety trzeciego wieku działały głównie w strukturach uczelni wyższych i były obecne przede wszystkim w dużych ośrodkach akademickich. Na przełomie XX i XXI wieku, wraz ze zmianami ustrojowymi w Polsce, nastąpił dynamiczny rozwój ruchu UTW – zaczęły one powstawać w różnych formach organizacyjno-prawnych i stopniowo obejmowały coraz większą liczbę miast i miejscowości. Obecnie w kraju funkcjonuje około 660 UTW (dane Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). W polskim systemie wyróżnia się trzy podstawowe typy uniwersytetów trzeciego wieku:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW),
• funkcjonujące w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych,
• prowadzone przez jednostki organizacyjne samorządu lokalnego (np. w ramach centrów kultury, bibliotek, ośrodków pomocy społecznej).

Celem działalności Uniwersytetów Trzeciego Wieku jest szerokie włączanie osób starszych w proces edukacji, aktywizacji i integracji społecznej, a także przeciwdziałanie wykluczeniu i wszelkim formom dyskryminacji. Inspirowanie seniorów do aktywności intelektualnej, fizycznej, społecznej, kulturalnej i prozdrowotnej stanowi wyraz troski o ich godne i pełnoprawne miejsce w społeczeństwie obywatelskim. UTW, określane często mianem społecznych uczelni dla osób starszych, zrzeszają od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy. Zajęcia odbywają się zazwyczaj przez cały rok akademicki – od października do czerwca – a coraz częściej także w okresie wakacyjnym, oferując seniorom wartościowe formy spędzania wolnego czasu. Specyfika UTW polega na różnorodności prowadzonych zajęć: od wykładów, seminariów i warsztatów, poprzez kursy językowe, zajęcia ruchowe, kulturalne i artystyczne, aż po szkolenia w zakresie nowych technologii, przeciwdziałające wykluczeniu cyfrowemu. Oferta jest zawsze dostosowana do potrzeb i możliwości osób 60+. Ważnym obszarem aktywności UTW jest również podnoszenie świadomości obywatelskiej seniorów – poszerzanie wiedzy o prawach i obowiązkach obywatelskich, zachęcanie do aktywnego udziału w życiu społecznym i publicznym, a w ostatnim czasie także działania związane z bezpieczeństwem osób starszych. Tak szeroka działalność wymaga od liderów UTW wysokich kompetencji w zakresie zarządzania, organizacji pracy, pozyskiwania funduszy oraz współpracy z partnerami instytucjonalnymi i społecznymi. Co istotne, działania te nie mają charakteru okazjonalnego – są prowadzone w sposób systematyczny, a liderzy i zarządy UTW, najczęściej działając społecznie, dbają o jakość organizacyjną i realizację bogatej oferty programowej w ramach kształcenia ustawicznego.

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW, utworzona w 2007 r. przez 10 stowarzyszeń, a obecnie zrzeszająca ponad 60 podmiotów, konsoliduje środowisko uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju, oferuje wsparcie doradcze i prawne, reprezentuje UTW w relacjach z rządem, parlamentem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Pacjenta, prezesami/dyrektorami instytucji centralnych, władzami uczelni wyższych i placówek naukowych, administracją rządową i samorządową. Prezes Zarządu Federacji UTW jest od 2024 roku członkiem Rady ds. Polityki Senioralnej przy Ministrze ds. Polityki Senioralnej, a obecnie przy Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz członkiem Komisji Ekspertów ds. osób Starszych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich. W Sejmie funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W przepisach ustaw samorządowych odnoszących się do tworzenia rad seniorów wskazano na możliwość udziału przedstawicieli UTW w składach tych społecznych ciał samorządowych. Należy również zaznaczyć, iż Urząd Statystyczny w  Gdańsku co trzy lata opracowuje raporty statystyczne o UTW w Polsce, które dostępne są w Internecie. Informacje o działalności UTW zamieszczane są także w corocznej „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce”, przygotowywanej przez Ministra ds. Polityki Senioralnej i przedstawianej Rządowi oraz Sejmowi.

Doceniając rozwój ruchu UTW w Polsce w latach 1975 – 2025 oraz jego niezwykle szeroką ofertę programową skierowaną do osób starszych Senat RP w dniu 26 marca 2025 r. podjął uchwałę  z okazji 50. rocznicy powstania pierwszego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Polsce (M .P. z 2025, poz. 281), w której stwierdził, że „ … UTW stanowią fenomen na skalę światową. Działacze tego ruchu byli pionierami i współautorami kluczowych zmian w polityce senioralnej Polski, szczególnie po 1989 roku.”  Senat RP ponadto podkreślił m.in.:  „….Obecnie ruch Uniwersytetów Trzeciego Wieku obejmuje około 700 organizacji i zrzesza ponad 200 tysięcy członków, będąc zjawiskiem unikalnym pod względem różnorodności działań i inicjatyw. Chociaż UTW mają w Polsce pięćdziesięcioletnią tradycję, ostatnie dwie dekady były czasem dynamicznego rozwoju systemowej polityki senioralnej, co odzwierciedla rosnące aspiracje polskich seniorów w zakresie nie tylko edukacji, lecz także kultury, sportu, turystyki i rekreacji oraz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Uniwersytety Trzeciego Wieku stanowią przykład wzorowej organizacji samopomocowej, wspieranej przez uczelnie wyższe i samorządy terytorialne. To wspólna misja, której celem jest jak najdłuższe utrzymanie osób starszych w dobrej kondycji intelektualnej, fizycznej i społecznej. Senat Rzeczypospolitej Polskiej wyraża uznanie dla dorobku ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz podkreśla znaczenie edukacji ustawicznej w aktywizacji seniorów i wykorzystaniu ich potencjału.”

Tym samym działalność UTW stanowi istotny element polityki senioralnej na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Ich dynamiczny rozwój oraz rozwój innych organizacji seniorskich jest efektem wieloletnich procesów demograficznych, prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej procesu starzenia się społeczeństwa polskiego. Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego[3] wynika, iż od 2005 r. obserwuje się systematyczny wzrost udziału osób starszych w populacji. W 2005 r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023 r. – już 26,3%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wzrósł z 19,4 w 2011 r. do 30,9 w 2023 r. Prognozy ludności na lata 2023–2060 przewidują dalszy wzrost odsetka osób w wieku 65+, mimo ogólnego spadku liczby ludności. W 2060 r. osoby starsze będą stanowić blisko 40% populacji Polski[4].

Z opracowania Urzędu Statystycznego w  Białymstoku pn. Sytuacja demograficzna województwa podlaskiego za 2024 r. wynika m.in., że:

• w województwie podlaskim obserwowany jest systematyczny spadek liczby ludności, który miał miejsce również w 2024 r. Na przestrzeni ostatnich dwudziestu czterech lat liczba mieszkańców województwa zmniejszyła się o 78,0 tys. osób. Wpływ na tę sytuację miał m.in. notowany w regionie w latach 2001–2007 ujemny przyrost naturalny;
• mediana wieku mieszkańców województwa podlaskiego z roku na rok jest wyższa. W końcu 2023 r. połowa ludności województwa nie przekroczyła 43,1 roku, podczas gdy rok później statystyczny mieszkaniec regionu był w wieku 43,6 roku,  ludność  zamieszkująca miasta  jest starsza niż zamieszkująca tereny wiejskie;
• obserwowany jest stopniowy wzrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym. W końcu 2024 r. udział tej grupy w ogólnej populacji ludności osiągnął poziom 24,1% i zwiększył się o 0,6 p. proc. w stosunku do zanotowanego rok wcześniej.
• współczynnik obciążenia demograficznego kształtował się na poziomie 72, tj. 31 – dla wieku przedprodukcyjnego i 41 – dla wieku poprodukcyjnego, podczas gdy w końcu 2000 r. przyjął wartość 64, tj. 40 – w przypadku wieku przedprodukcyjnego i 24 – dla wieku poprodukcyjnego.
• w województwie podlaskim od wielu lat niezmiennie rośnie liczebność grupy osób w wieku 65 lat i więcej. Udział tej populacji w ogólnej liczbie ludności nazywany jest wskaźnikiem starości demograficznej, który w końcu grudnia 2024 r. osiągnął poziom 20,6%, podczas gdy rok wcześniej wynosił 19,9%, a w końcu 2000 r. – 13,6%. W Polsce w końcu 2024 r. omawiany wskaźnik kształtował się na tym samym poziomie co w województwie.
• O postępującym procesie starzenia się mieszkańców województwa świadczy również stopniowy wzrost wartości indeksu starości, który obrazuje relacje międzypokoleniowe między najmłodszą i najstarszą grupą ludności. Oznacza on liczbę osób w wieku 65 lat i więcej przypadającą na 100 osób w wieku 0–14 lat (liczba dziadków przypadająca na 100 wnuczków). W końcu 2024 r. w województwie podlaskim indeks starości wynosił 142 (rok wcześniej kształtował się na poziomie 134). Jego wartość była zbliżona do zanotowanej średnio w kraju, gdzie osiągnęła poziom 141.
• W województwie podlaskim najkorzystniejsza sytuacja w ciągu ostatnich dwudziestu czterech lat wystąpiła w końcu 2000 r., gdy na 100 osób poniżej 15 roku życia przypadało 67 osób w wieku 65 lat i więcej. Według stanu w końcu grudnia 2024 r., w miastach indeks starości wynosił 149, a na terenach wiejskich kształtował się na poziomie 131 [5]

W województwie podlaskim działa około 20 Uniwersytetów Trzeciego Wieku. Najstarszy UTW w Białymstoku powstał w 1994 r. Oprócz UTW w miastach na terenie województwa działają także wiejskie UTW. Niektóre z UTW posiadają patronat uczelni wyższych.

Uwzględniając powyższy kontekst oraz doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o włączenie się Pani Pełnomocnik w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce np. poprzez:

• przygotowanie rozwiązań systemowego wsparcia działalności UTW na poziomie regionalnym, we współpracy z liderami tych organizacji, w celu zapewnienia odpowiednich warunków dalszej edukacji i aktywizacji osób starszych oraz rozwoju UTW na terenie województwa podlaskiego, w tym także na terenach wiejskich. Proponujemy objęcie tej działalności patronatem naukowym uczelni wyższych oraz patronatem organizacyjnym (logistycznym) przez samorządy gmin, miast i powiatów województwa  podlaskiego,
• uhonorowanie przez Wojewodę  Podlaskiego najbardziej zasłużonych działaczy ruchu społecznego uniwersytetów trzeciego wieku – propagatorów i realizatorów pięknej idei „Uczenia się przez całe życie” – z okazji jubileuszu 50-lecia działalności UTW w Polsce 1975–2025, okolicznościowymi odznaczeniami i/lub nagrodami.

Mając na względzie przedstawione fakty i okoliczności, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, po konsultacji z Polskim Forum Seniorów, zwraca się z uprzejmą prośbą do Pani Pełnomocnik oraz Pana Wojewody o rozważenie zgłoszonej propozycji i włączenie się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w zaproponowanym zakresie.

---

[1] https://www.gov.pl/web/uw-podlaski/wojewoda-podlaski-powolal-pelnomocnikow

[2] https://www.gov.pl/web/uw-podlaski/wojewoda-powolal-zespol-do-spraw-polityki-senioralnej

[3] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r.

[4] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[5]  https://bialystok.stat.gov.pl/publikacje-i-foldery/ludnosc/sytuacja-demograficzna-wojewodztwa-podlaskiego-w-2024-r-,5,3.html

Projekt pn. Rozwijamy  partycypację przez aktywną edukację! dofinansowany ze środków rządowego programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021-2025. Edycja 2025.