Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  warmińsko-mazurskie)

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  warmińsko-mazurskie)

[read_more]

ADRESAT:

Piotr Baczewski

Pełnomocnik Wojewody Warmińsko-Mazurskiego do Spraw Seniorów oraz mniejszości narodowych i etnicznych

Przewodniczący Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej

DO WIADOMOSCI:

Marzena Okła – Drewnowicz

Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

SPRAWA:

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  warmińsko-mazurskie)

UZASADNIENIE:

Wojewoda Warmińsko-Mazurski Radosław Król w dniu 18 listopada 2024 r. powołał Zespół Ekspertów ds. Polityki Senioralnej. Zespół składa się z 15 osób i ma pełnić funkcję opiniodawczo-doradczą w sprawach dotyczących polityki senioralnej. Do zadań Zespołu należy w szczególności:

1. diagnozowanie sytuacji osób starszych w województwie warmińsko-mazurskim;
2. podejmowanie działań zgodnych z polityką rządu na rzecz poprawy sytuacji osób starszych w województwie warmińsko-mazurskim;
3. wdrażanie rozwiązań w obszarze polityki senioralnej we współpracy z Pełnomocnikiem Wojewody ds. Polityki Senioralnej, jednostkami samorządu terytorialnego, instytucjami oraz organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz seniorów w woj. warmińsko-mazurskim[1].

W nawiązaniu do powyższego Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku pragnie poinformować, że w roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50-lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów. Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych, nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW), została zorganizowana w 1973 r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie podobne podmioty zaczęły powstawać na terenie całej Europy i poza nią. W Polsce pierwszy UTW powstał w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei UTW w kraju była prof. Halina Szwarc. Początkowo uniwersytety trzeciego wieku funkcjonowały głównie w strukturach uczelni wyższych, przede wszystkim w dużych miastach. Na przełomie XX i XXI wieku, w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno-prawnych zaczęła systematycznie rosnąć – obecnie jest ich około 660 (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW),
• funkcjonujące w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych,
• prowadzone przez jednostki organizacyjne samorządu lokalnego (np. w ramach centrów kultury, bibliotek, ośrodków pomocy społecznej).

Celem działalności UTW jest szerokie włączenie osób starszych w proces edukacji, aktywizacji i integracji społecznej, przeciwdziałanie wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. Inspirowanie seniorów do aktywności umysłowej, fizycznej, społecznej, kulturowej i prozdrowotnej to wyraz troski o ich godne miejsce w społeczeństwie obywatelskim. Warto podkreślić, że Uniwersytety Trzeciego Wieku – społeczne uczelnie dla osób starszych- zrzeszają od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy/ studentów i prowadzą zajęcia przez cały rok akademicki, od października do czerwca. Coraz częściej także organizują  czas wolny seniorów w okresie wakacyjnym. Specyfika UTW polega na tym, że prowadzą zajęcia – wykłady, seminaria, warsztaty, kursy języków obcych, a także zajęcia aktywności fizycznej, różnorodne formy aktywności kulturalnej i artystycznej oraz w zakresie nowych technologii i przeciwdziałające wykluczeniu cyfrowemu, dostosowane do potrzeb i możliwości grupy wiekowej 60+. Należy zaznaczyć, że rola UTW wiąże się  również z podnoszeniem świadomości obywatelskiej seniorów, zwiększeniu ich wiedzy także na temat praw i obowiązków obywatelskich oraz możliwości aktywnego zaangażowania w życie społeczne i publiczne.  Wymaga to od liderów UTW kompetencji i umiejętności w zakresie zarządzania, organizacji oraz pozyskiwania funduszy, nawiązywania partnerstw i współpracy z wieloma podmiotami. To nie są działania okazjonalne. Liderzy i zarządy UTW zapewniają, najczęściej w ramach pracy społecznej,  dobrą organizację i zarządzanie, przygotowują  i realizują ofertę programową edukacyjno – aktywizującą w zakresie kształcenia ustawicznego.  

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW, utworzona w 2007 r. przez 10 stowarzyszeń, a obecnie zrzeszająca ponad 60 podmiotów, konsoliduje środowisko uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju, oferuje wsparcie doradcze i prawne, reprezentuje UTW w relacjach z rządem, parlamentem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Pacjenta, prezesami/dyrektorami instytucji centralnych, władzami uczelni wyższych i placówek naukowych, administracją rządową i samorządową. Prezes Zarządu Federacji UTW jest od 2024 roku członkiem Rady ds. Polityki Senioralnej przy Ministrze ds. Polityki Senioralnej, a obecnie przy Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz członkiem Komisji Ekspertów ds. osób Starszych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich.

W Sejmie funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W przepisach ustaw samorządowych odnoszących się do tworzenia rad seniorów wskazano na możliwość udziału przedstawicieli UTW w składach tych ciał samorządowych.

Należy również zaznaczyć, iż Urząd Statystyczny w  Gdańsku co trzy lata opracowuje raporty statystyczne o UTW w Polsce, które dostępne są w Internecie. Informacje o działalności UTW zamieszczane są także w corocznej „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce”, przygotowywanej przez Ministra ds. Polityki Senioralnej i przedstawianej Rządowi oraz Sejmowi.

Doceniając rozwój ruchu UTW w Polsce w latach 1975 – 2025 oraz jego niezwykle szeroką ofertę programową skierowaną do osób starszych Senat RP podjął uchwałę  z dnia 26 marca 2025 r. w 50. rocznicę powstania pierwszego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Polsce (M .P. z 2025, poz. 281), w której stwierdził, że„ … UTW stanowią fenomen na skalę światową. Działacze tego ruchu byli pionierami i współautorami kluczowych zmian w polityce senioralnej Polski, szczególnie po 1989 roku.”  Senat RP ponadto podkreślił m.in.:  „….Obecnie ruch Uniwersytetów Trzeciego Wieku obejmuje około 700 organizacji i zrzesza ponad 200 tysięcy członków, będąc zjawiskiem unikalnym pod względem różnorodności działań i inicjatyw. Chociaż UTW mają w Polsce pięćdziesięcioletnią tradycję, ostatnie dwie dekady były czasem dynamicznego rozwoju systemowej polityki senioralnej, co odzwierciedla rosnące aspiracje polskich seniorów w zakresie nie tylko edukacji, lecz także kultury, sportu, turystyki i rekreacji oraz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Uniwersytety Trzeciego Wieku stanowią przykład wzorowej organizacji samopomocowej, wspieranej przez uczelnie wyższe i samorządy terytorialne. To wspólna misja, której celem jest jak najdłuższe utrzymanie osób starszych w dobrej kondycji intelektualnej, fizycznej i społecznej. Senat Rzeczypospolitej Polskiej wyraża uznanie dla dorobku ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz podkreśla znaczenie edukacji ustawicznej w aktywizacji seniorów i wykorzystaniu ich potencjału.”

Tym samym działalność UTW stanowi istotny element polityki senioralnej na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Ich dynamiczny rozwój oraz rozwój innych organizacji seniorskich jest efektem wieloletnich procesów demograficznych, prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej procesu starzenia się społeczeństwa polskiego.

Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego[2] wynika, iż od 2005 r. obserwuje się systematyczny wzrost udziału osób starszych w populacji. W 2005 r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023 r. – już 26,3%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wzrósł z 19,4 w 2011 r. do 30,9 w 2023 r. Prognozy ludności na lata 2023–2060 przewidują dalszy wzrost odsetka osób w wieku 65+, mimo ogólnego spadku liczby ludności. W 2060 r. osoby starsze będą stanowić blisko 40% populacji Polski[3].

Z opracowanie Urzędu Statystycznego w Olsztynie „Sytuacja demograficzna w województwie warmińsko-mazurskim w 2023 roku„wynika, m.in. że:

• województwo charakteryzuje się spadkiem liczby ludności, który jest bardziej znaczący niż średnio w Polsce, utrzymującym się od lat trendem depopulacji oraz ujemnymi saldami migracji w większości powiatów, z wyjątkiem powiatu olsztyńskiego;
• województwo odnotowuje również proces starzenia się społeczeństwa i stosunkowo wysokie bezrobocie, choć widoczny jest pewien wzrost długości życia;
• w 2023 r. w porównaniu z 2000 r. liczba osób w wieku poprodukcyjnym wzrosła o 132,4 tys. osób. Było to o  72,7% więcej niż na początku badanego okresu. Warmińsko-mazurskie było czwartym województwem pod względem dynamiki przyrostu liczby osób w wieku poprodukcyjnym;
• z powodu zmniejszającej się liczby dzieci, a wzrastającej liczby osób starszych, zmieniły się proporcje między najmłodszą i najstarszą grupą ludności. Miernikiem tych zmian jest indeks starości. W 2023  r., zarówno w  województwie, jak i w kraju, na 100 wnuczków przypadało 133 dziadków, podczas gdy dwadzieścia trzy lata wcześniej – 50 (w Polsce 65). Oznacza to, że w 2000 r. w warmińsko-mazurskim liczba dziadków była o połowę mniejsza od liczby wnuczków, a w 2023 r. liczba dziadków przekroczyła liczbę wnuczków[4].

W województwie warmińsko- mazurskim działa około 50 Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W Olsztynie utworzona została w 2016 roku Federacja Uniwersytetów Trzeciego Wieku Warmii i Mazur, zrzeszająca 24 UTW z  regionu. 

Doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o włączenie się Pana Pełnomocnika i Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce np. poprzez:

• przygotowanie rozwiązań systemowego wsparcia działalności UTW na poziomie regionalnym, we współpracy z liderami tych organizacji, w celu zapewnienia odpowiednich warunków dalszej edukacji i aktywizacji osób starszych oraz rozwoju UTW na terenie województwa warmińsko – mazurskiego, w tym także na terenach wiejskich. Proponujemy objęcie tej działalności patronatem naukowym uczelni wyższych oraz patronatem organizacyjnym (logistycznym) przez samorządy gmin, miast i powiatów województwa  warmińsko- mazurskiego;
• uhonorowanie przez Wojewodę  Warmińsko – Mazurskiego najbardziej zasłużonych działaczy ruchu społecznego uniwersytetów trzeciego wieku – propagatorów i realizatorów pięknej idei „Uczenia się przez całe życie” – z okazji jubileuszu 50-lecia działalności UTW w Polsce 1975–2025, okolicznościowymi odznaczeniami i/lub nagrodami.

Mając na uwadze powyższe, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, po konsultacji z Polskim Forum Seniorów, uprzejmie prosi o rozważenie przez Pana Pełnomocnika, Pana Wojewodę i Zespół Ekspertów ds. Polityki Senioralnej przedstawionej propozycji i włączenie się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w proponowanym zakresie.

---

[1]  https://www.gov.pl/web/uw-warminsko-mazurski/powolanie-zespolu-ekspertow-ds-polityki-senioralnej

[2] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r

[3] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[4] https://olsztyn.stat.gov.pl/publikacje-i-foldery/ludnosc/sytuacja-demograficzna-wojewodztwa-warminsko-mazurskiego-w-2023-r-,4,8.html

Projekt pn. Rozwijamy  partycypację przez aktywną edukację! dofinansowany ze środków rządowego programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021-2025. Edycja 2025.