Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  opolskie)

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  

[read_more]

ADRESAT:

Ewa Pawlinów

Pełnomocnik Wojewody Opolskiego ds. Polityki Senioralnej

Dyrektor Wydziału Polityki Społecznej Opolskiego Urzędu Wojewódzkiego

Przewodnicząca Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej

SPRAWA:

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  opolskie)

UZASADNIENIE:

W dniu 30 sierpnia 2024 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej. W trakcie wydarzenia Wojewoda Opolski Monika Jurek wręczyła powołania członkom Zespołu oraz nowemu Pełnomocnikowi. Wybrano także Przewodniczącego Zespołu. Zespół Ekspertów ds. Polityki Senioralnej jest organem opiniodawczo-doradczym a jego członkowie to osoby wyróżniające się wiedzą i doświadczeniem w kwestii polityki senioralnej i pracujące na rzecz poprawy sytuacji seniorów.  Do zadań Zespołu należy m.in. analiza systemowych rozwiązań związanych z działaniami nakierunkowanymi na osoby starsze w zakresie aktywizacji, bezpieczeństwa i opieki. Na Pełnomocnika Wojewody ds. Polityki Senioralnej oraz Przewodniczącego Zespołu została powołana Dyrektor Wydziału Polityki Społecznej Ewa Pawlinów. Do zadań Pełnomocnika należy m.in. koordynowanie działań i tworzenie przestrzeni do kształtowania polityki senioralnej na szczeblu regionalnym oraz integrowanie organizacji działających na rzecz osób starszych w regionie[1].

W nawiązaniu do powyższego Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku pragnie poinformować, że w roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50-lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów. Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych, nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW), została zorganizowana w 1973 r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie podobne podmioty zaczęły powstawać na terenie całej Europy i poza nią. W Polsce pierwszy UTW powstał w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei UTW w kraju była prof. Halina Szwarc.

Początkowo uniwersytety trzeciego wieku funkcjonowały głównie w strukturach uczelni wyższych, przede wszystkim w dużych miastach. Na przełomie XX i XXI wieku, w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno-prawnych zaczęła systematycznie rosnąć – obecnie jest ich około 660 (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW),
• funkcjonujące w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych,
• prowadzone przez jednostki organizacyjne samorządu lokalnego (np. w ramach centrów kultury, bibliotek, ośrodków pomocy społecznej).

Celem działalności UTW jest szerokie włączenie osób starszych w proces edukacji, aktywizacji i integracji społecznej, przeciwdziałanie wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. Inspirowanie seniorów do aktywności umysłowej, fizycznej, społecznej, kulturowej i prozdrowotnej to wyraz troski o ich godne miejsce w społeczeństwie obywatelskim. Warto podkreślić, że Uniwersytety Trzeciego Wieku – społeczne uczelnie dla osób starszych – zrzeszają od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy/ studentów i prowadzą zajęcia przez cały rok akademicki, od października do czerwca. Coraz częściej także organizują  czas wolny seniorów w okresie wakacyjnym. Specyfika UTW polega na tym, że prowadzą zajęcia – wykłady, seminaria, warsztaty, kursy języków obcych, a także zajęcia aktywności fizycznej, różnorodne formy aktywności kulturalnej i artystycznej oraz w zakresie nowych technologii i przeciwdziałające wykluczeniu cyfrowemu – dostosowane do potrzeb i możliwości grupy wiekowej 60+. Należy zaznaczyć, że rola UTW wiąże się  również z podnoszeniem świadomości obywatelskiej seniorów, zwiększeniu ich wiedzy także na temat praw i obowiązków obywatelskich oraz możliwości aktywnego zaangażowania w życie społeczne i publiczne. Wymaga to od liderów UTW kompetencji i umiejętności w zakresie zarządzania, organizacji oraz pozyskiwania funduszy, nawiązywania partnerstw i współpracy z wieloma podmiotami. To nie są działania okazjonalne. Liderzy i zarządy UTW zapewniają, najczęściej w ramach pracy społecznej,  dobrą organizację i zarządzanie przygotowując  i realizując edukacyjno – aktywizującą  ofertę programową.

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW, utworzona w 2007r. przez 10 stowarzyszeń, a obecnie zrzeszająca ponad 60 podmiotów, konsoliduje środowisko uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju,  oferuje wsparcie doradcze i prawne, reprezentuje UTW w relacjach z rządem, parlamentem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Pacjenta, prezesami/dyrektorami instytucji centralnych, władzami uczelni wyższych i placówek naukowych, administracją rządową i samorządową. Prezes Zarządu Federacji UTW jest od 2024 roku członkiem Rady ds. Polityki Senioralnej przy Ministrze ds. Polityki Senioralnej, a obecnie przy Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. W Sejmie RP funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W przepisach ustaw samorządowych odnoszących się do tworzenia rad seniorów wskazano na możliwość udziału przedstawicieli UTW w składach tych społecznych ciał.

Należy również zaznaczyć, iż Urząd Statystyczny w  Gdańsku co trzy lata opracowuje raporty statystyczne o UTW w Polsce, które dostępne są w Internecie. Informacje o działalności UTW zamieszczane są także w corocznej „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce”, przygotowywanej przez Ministra ds. Polityki Senioralnej i przedstawianej Rządowi oraz Sejmowi.

Tym samym działalność UTW stanowi istotny element polityki senioralnej na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Ich dynamiczny rozwój oraz rozwój innych organizacji seniorskich jest efektem wieloletnich procesów demograficznych, prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej procesu starzenia się społeczeństwa polskiego.

Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego[2] wynika, iż od 2005 r. obserwuje się systematyczny wzrost udziału osób starszych w populacji. W 2005 r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023 r. – już 26,3%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wzrósł z 19,4 w 2011 r. do 30,9 w 2023 r. Prognozy ludności na lata 2023–2060 przewidują dalszy wzrost odsetka osób w wieku 65+, mimo ogólnego spadku liczby ludności. W 2060 r. osoby starsze będą stanowić blisko 40% populacji Polski[3].

W województwie opolskim w 2023 roku, osoby w wieku 60 lat i więcej stanowiły znaczną część populacji. Dokładne dane dla województwa  opolskiego, w tym odsetek osób w wieku 60+ w ogólnej populacji województwa, można znaleźć w  „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023 r.”

Z opracowania Urzędu Statystycznego w Opolu „Sytuacja demograficzna województwa opolskiego w latach 2020-2024” – Analizy i raporty statystyczne – wynika m.in., że latach 2020–2024 obserwowano w województwie następujące zmiany w liczbie i strukturze ludności:

• Opolszczyzna należy do obszarów depopulacyjnych. Liczba ludności z roku na rok systematycznie malała. W relacji do 2020 r. zmniejszyła się w tempie szybszym niż w kraju. Spadek liczby ludności obserwowano zarówno w miastach, jak i na wsi, przy czym większy ubytek dotyczył mieszkańców miast. Prognoza ludności do 2060 r. wskazuje na dalsze zmniejszanie się populacji województwa;
• nie zmieniły się istotnie proporcje ludności według płci, nadal nieznacznie przeważały kobiety. W miastach województwa przewaga liczebna kobiet była większa niż na wsi. Współczynnik feminizacji odpowiadał średniej krajowej. Jego wartość zmieniała się w zależności od grup wieku i w najstarszych rocznikach widoczna była wyraźna przewaga liczebna kobiet nad mężczyznami, co związane jest m.in. z obserwowaną nadumieralnością mężczyzn oraz krótszym przeciętnym dalszym trwaniem życia mężczyzn;
• zmiany w strukturze ludności według wieku wskazują na intensyfikację procesu starzenia się społeczeństwa. Proces ten jest determinowany także wydłużającym się przeciętnym trwaniem życia. Podstawowe miary określające zaawansowanie procesu starzenia (współczynnik starości demograficznej, indeks starości, mediana wieku) wskazują na jego szybsze tempo w województwie niż w kraju[4].

W regionie działa aktywnie ponad 20 uniwersytetów trzeciego wieku. Z informacji pozyskanych przez Ogólnopolską Federację Stowarzyszeń UTW wykaz na stronie https://opolskisenior.pl/instytucje-dla-seniora/ nie obejmuje wszystkich aktualnie działających UTW.

Uwzględniając powyższe fakty i okoliczności oraz doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o włączenie się Pani Pełnomocnik i Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce np. poprzez:

• przygotowanie rozwiązań systemowego wsparcia działalności UTW na poziomie regionalnym, we współpracy z liderami tych organizacji, w celu zapewnienia odpowiednich warunków dalszej edukacji i aktywizacji osób starszych oraz rozwoju UTW na terenie województwa opolskiego, w tym także na terenach wiejskich. Proponujemy objęcie tej działalności patronatem naukowym uczelni wyższych oraz patronatem organizacyjnym (logistycznym) przez samorządy gmin, miast i powiatów województwa  opolskiego,
• uhonorowanie przez Wojewodę  Opolskiego najbardziej zasłużonych działaczy ruchu społecznego uniwersytetów trzeciego wieku – propagatorów i realizatorów pięknej idei „Uczenia się przez całe życie” – z okazji jubileuszu 50-lecia działalności UTW w Polsce 1975–2025, okolicznościowymi odznaczeniami i/lub nagrodami.

Mając na uwadze powyższe, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, po konsultacji z Polskim Forum Seniorów, uprzejmie prosi o rozważenie przez Panią Pełnomocnik, Panią Wojewodę i Zespół Ekspertów ds. Polityki Senioralnej przedstawionej propozycji i włączenie się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w proponowanym zakresie.

---

[1] https://www.gov.pl/web/uw-opolski/powolanie-zespolu-ekspertow-i-pelnomocnika-wojewody-ds-polityki-senioralnej

[2] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.           „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r.

[3] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[4] https://opole.stat.gov.pl/publikacje-i-foldery/ludnosc/sytuacja-demograficzna-wojewodztwa-opolskiego-w-latach-2020-2024,2,17.html

Zadanie publiczne pn. Ogólnopolskie Forum Trzeciego Wieku sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030, edycja 2025.