Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo  lubuskie)

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo lubuskie)

[read_more]

ADRESACI:

Grażyna Jelska

Pełnomocnik Wojewody Lubuskiego do spraw Polityki Senioralnej

Tomasz Nesterowicz, II Wicewojewoda Lubuski

Przewodniczący Zespołu Ekspertów do spraw Polityki Senioralnej przy Wojewodzie Lubuskim

SPRAWA:

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce 1975-2025 (województwo lubuskie)

UZASADNIENIE:

Wojewoda Lubuski ustanowił Panią Grażynę Jelską Pełnomocnikiem Wojewody  do spraw Polityki Senioralnej oraz zarządzeniem z dnia 13 sierpnia 2024 r. powołał Zespół Ekspertów do spraw Polityki Senioralnej przy Wojewodzie Lubuskim. Zespół pełni funkcję opiniodawczo-doradczą w sprawach dotyczących polityki senioralnej. Do zadań Zespołu należy w szczególności:

1. diagnozowanie sytuacji osób starszych w województwie lubuskim;
2. podejmowanie działań zgodnych z polityką rządu na rzecz poprawy sytuacji osób starszych w województwie lubuskim;
3. wdrażanie rozwiązań w obszarze polityki senioralnej we współpracy z Pełnomocnikiem Wojewody ds. Polityki Senioralnej, jednostkami samorządu terytorialnego, instytucjami oraz organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz seniorów w woj. lubuskim[1].

W nawiązaniu do powyższego Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku pragnie poinformować, że w roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50-lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów. Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych, nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW), została zorganizowana w 1973 r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie podobne podmioty zaczęły powstawać na terenie całej Europy i poza nią. W Polsce pierwszy UTW powstał w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei UTW w kraju była prof. Halina Szwarc.

Początkowo uniwersytety trzeciego wieku funkcjonowały głównie w strukturach uczelni wyższych, przede wszystkim w dużych miastach. Na przełomie XX i XXI wieku, w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno-prawnych zaczęła systematycznie rosnąć – obecnie jest ich około 660 (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW),
• funkcjonujące w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych,
• prowadzone przez jednostki organizacyjne samorządu lokalnego (np. w ramach centrów kultury, bibliotek, ośrodków pomocy społecznej).

Celem działalności UTW jest szerokie włączenie osób starszych w proces edukacji, aktywizacji i integracji społecznej, przeciwdziałanie wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. Inspirowanie seniorów do aktywności umysłowej, fizycznej, społecznej, kulturowej i prozdrowotnej to wyraz troski o ich godne miejsce w społeczeństwie obywatelskim. Warto podkreślić, że Uniwersytety Trzeciego Wieku – społeczne uczelnie dla osób starszych- zrzeszają od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy/ studentów i prowadzą zajęcia przez cały rok akademicki, od października do czerwca. Coraz częściej także organizują  czas wolny seniorów w okresie wakacyjnym. To nie są działania okazjonalne i wymagają od liderów i zarządów UTW zapewnienia dobrej organizacji i zarządzania oraz pozyskiwania funduszy dla realizacji celów statutowych UTW. To odróżnia UTW od innych organizacji senioralnych, których działalność nie ma takiego charakteru. 

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW, utworzona w 2007r. przez 10 stowarzyszeń a obecnie zrzeszająca ponad 60 podmiotów, konsoliduje środowisko uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju,  oferuje wsparcie doradcze i prawne, reprezentuje UTW w relacjach z rządem, parlamentem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Pacjenta, prezesami/dyrektorami instytucji centralnych, władzami uczelni wyższych i placówek naukowych, administracją rządową i samorządową. Prezes Zarządu Federacji UTW jest członkiem Rady ds. Polityki Senioralnej przy Ministrze ds. Polityki Senioralnej. W Sejmie funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W przepisach ustaw samorządowych odnoszących się do tworzenia rad seniorów wskazano na możliwość udziału przedstawicieli UTW w składach tych społecznych ciał.

Należy również zaznaczyć, iż Urząd Statystyczny w  Gdańsku co trzy lata opracowuje raporty statystyczne o UTW w Polsce, które dostępne są w internecie.  Informacje o działalności UTW zamieszczane są także w corocznej „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce”, przygotowywanej przez Ministra ds. Polityki Senioralnej i przedstawianej rządowi oraz Sejmowi.

Tym samym działalność UTW stanowi istotny element polityki senioralnej na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Ich dynamiczny rozwój oraz rozwój innych organizacji seniorskich jest efektem wieloletnich procesów demograficznych, prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej procesu starzenia się społeczeństwa polskiego.

Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego^[2] wynika, iż od 2005 r. obserwuje się systematyczny wzrost udziału osób starszych w populacji. W 2005 r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023 r. – już 26,3%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wzrósł z 19,4 w 2011 r. do 30,9 w 2023 r. Prognozy ludności na lata 2023–2060 przewidują dalszy wzrost odsetka osób w wieku 65+, mimo ogólnego spadku liczby ludności. W 2060 r. osoby starsze będą stanowić blisko 40% populacji Polski^[3]. W województwie lubuskim w 2023 roku, osoby w wieku 60 lat i więcej stanowiły znaczną część populacji. Dokładne dane dla województwa lubuskiego, w tym odsetek osób w wieku 60+ w ogólnej populacji województwa, można znaleźć w  „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023 r.” Z Raportu o stanie województwa lubuskiego, stanowiącego załącznik do Uchwały Nr 2/14/24 Zarządu Województwa Lubuskiego z dnia 21 maja 2024 r. wynika m.in. że, obserwowane przemiany demograficzne wskazują, iż obecna i prognozowana sytuacja ludnościowa województwa  lubuskiego stanowi coraz poważniejsze wyzwanie dla stabilnego rozwoju demograficznego. Populacja województwa szybko się starzeje, co odzwierciedla przede wszystkim wzrost udziału najstarszych roczników. W końcu 2022 r. odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym w województwie lubuskim osiągnął 23,2% przy jednoczesnym spadku odsetka ludności w wieku produkcyjnym[4].

W regionie działa aktywnie około 20  uniwersytetów trzeciego wieku oraz kilkaset innych seniorskich organizacji pozarządowych. Przykładem dobrej praktyki – wieloaspektowej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów – może być Stowarzyszenie Zielonogórski Uniwersytet Trzeciego Wieku utworzone w 1992 roku, z jego prezes Zofią Banaszak, która tę funkcję pełni od chwili powstania UTW.

Doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o włączenie się Pani Pełnomocnik i Zespołu Ekspertów ds. Polityki Senioralnej w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce np. poprzez:

• przygotowanie rozwiązań systemowego wsparcia działalności UTW na poziomie regionalnym, we współpracy z liderami tych organizacji, w celu zapewnienia odpowiednich warunków dalszej edukacji i aktywizacji osób starszych oraz rozwoju UTW na terenie województwa lubuskiego, w tym także na terenach wiejskich. Proponujemy objęcie tej działalności patronatem naukowym uczelni wyższych oraz patronatem organizacyjnym (logistycznym) przez samorządy gmin, miast i powiatów województwa  lubuskiego,
• uhonorowanie przez Wojewodę Lubuskiego najbardziej zasłużonych działaczy ruchu społecznego uniwersytetów trzeciego wieku – propagatorów i realizatorów pięknej idei „Uczenia się przez całe życie” – z okazji jubileuszu 50-lecia działalności UTW w Polsce 1975–2025, okolicznościowymi odznaczeniami i/lub nagrodami.

Mając na uwadze powyższe, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, po konsultacji z Polskim Forum Seniorów, uprzejmie prosi o rozważenie przez Panią Pełnomocnik, Pana Wojewodę i Zespół Ekspertów ds. Polityki Senioralnej przedstawionej propozycji i włączenie się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w proponowanym zakresie.

---

[1] https://bip.lubuskie.uw.gov.pl/wojewoda/zarzadzenia_wojewody/3171

[2] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r

[3] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[4] https://files.lubuskie.pl/sites/1/wiadomosci/22371/files/raport_o_stanie_wojewodztwa_za_rok_2023.pdf

Zadanie publiczne pn. Polskie Forum Seniorów sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 4.