Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce (1975-2025)

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce (1975-2025)

[read_more]

ADRESAT:

Szanowny Pan

prof. dr hab. Jan Ostrowski

Prezes Zarządu Polskiej Akademii Umiejętności

w Krakowie

SPRAWA:

Rekomendacja dotycząca wsparcia Uniwersytetów Trzeciego Wieku przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce (1975-2025)

UZASADNIENIE:

Polska Akademia Umiejętności jako instytucja powołana do pielęgnowania nauki i kultury realizuje wiele działań mających na celu utrwalanie i upowszechnianie „owoców” nauki polskiej i pracy twórczej ludzi nauki i kultury oraz organizuje i prowadzi przedsięwzięcia naukowe i kulturalne, również we współpracy z wieloma partnerami.

Uwzględniając powyższy kontekst Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku pragnie poinformować, że w roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50-lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów. Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych, nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW), została zorganizowana w 1973 r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie podobne podmioty zaczęły powstawać na terenie całej Europy i poza nią. W Polsce pierwszy UTW powstał w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei UTW w kraju była prof. Halina Szwarc.Początkowo uniwersytety trzeciego wieku funkcjonowały głównie w strukturach uczelni wyższych, przede wszystkim w dużych miastach. Na przełomie XX i XXI wieku, w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno -prawnych zaczęła systematycznie rosnąć – obecnie jest ich około 660 (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW),
• funkcjonujące w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych,
• prowadzone przez jednostki organizacyjne samorządu lokalnego (np. w ramach centrów kultury, bibliotek, ośrodków pomocy społecznej).

W Krakowie pierwszy uniwersytet trzeciego wieku powstał w 1982 roku – był  to Jagielloński UTW funkcjonujący  w ramach Uniwersytetu Jagiellońskiego. W kolejnych latach w Krakowie były tworzone UTW w innych uczelniach wyższych. Na terenie województwa małopolskiego powstawały uniwersytety trzeciego wieku jako stowarzyszenia zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym, posiadające osobowość prawną. Niektóre z nich pozyskiwały patronat naukowy uczelni wyższych oraz patronat organizacyjny/logistyczny jednostek samorządu terytorialnego.

Celem działalności UTW jest szerokie włączenie osób starszych w proces edukacji, aktywizacji i integracji społecznej, przeciwdziałanie wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. Inspirowanie seniorów do aktywności umysłowej, fizycznej, społecznej, kulturowej i prozdrowotnej to wyraz troski o ich godne miejsce w społeczeństwie obywatelskim. Warto podkreślić, że Uniwersytety Trzeciego Wieku – społeczne uczelnie dla osób starszych – zrzeszają od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy/ studentów i prowadzą zajęcia przez cały rok akademicki, od października do czerwca. Coraz częściej także organizują  czas wolny seniorów w okresie wakacyjnym. Specyfika UTW polega na tym, że prowadzą zajęcia – wykłady, seminaria, warsztaty, kursy języków obcych, a także zajęcia aktywności fizycznej, różnorodne formy aktywności kulturalnej i artystycznej oraz w zakresie nowych technologii i przeciwdziałające wykluczeniu cyfrowemu – dostosowane do potrzeb i możliwości grupy wiekowej 60+. Należy zaznaczyć, że rola UTW wiąże się również z podnoszeniem świadomości obywatelskiej seniorów, zwiększeniu ich wiedzy także na temat praw i obowiązków obywatelskich oraz możliwości aktywnego zaangażowania w życie społeczne i publiczne.  Wymaga to od liderów UTW kompetencji i umiejętności w zakresie zarządzania, organizacji oraz pozyskiwania funduszy, nawiązywania partnerstw i współpracy z wieloma podmiotami. To nie są działania okazjonalne. Liderzy i zarządy UTW zapewniają, najczęściej w ramach pracy społecznej,  dobrą organizację i zarządzanie, przygotowują  i realizują edukacyjno – aktywizującą  ofertę programową.

Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW, utworzona w 2007r. przez 10 stowarzyszeń, a obecnie zrzeszająca ponad 60 podmiotów, konsoliduje środowisko uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju,  oferuje wsparcie doradcze i prawne, reprezentuje UTW w relacjach z rządem, parlamentem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Pacjenta, prezesami/dyrektorami instytucji centralnych, władzami uczelni wyższych i placówek naukowych, administracją rządową i samorządową. Prezes Zarządu Federacji UTW jest od 2024 roku członkiem Rady ds. Polityki Senioralnej przy Ministrze ds. Polityki Senioralnej, a obecnie przy Sekretarz Stanu ds. Polityki Senioralnej w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

W Sejmie funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W przepisach ustaw samorządowych odnoszących się do tworzenia rad seniorów wskazano na możliwość udziału przedstawicieli UTW w składach tych społecznych ciał. Należy również zaznaczyć, iż Urząd Statystyczny w  Gdańsku co trzy lata opracowuje raporty statystyczne o UTW w Polsce, które dostępne są w Internecie. Informacje o działalności UTW zamieszczane są także w corocznej „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce”, przygotowywanej przez Ministra ds. Polityki Senioralnej i przedstawianej Rządowi oraz Sejmowi.

Tym samym działalność UTW stanowi istotny element polityki senioralnej na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Ich dynamiczny rozwój oraz rozwój innych organizacji seniorskich jest efektem wieloletnich procesów demograficznych, prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej procesu starzenia się społeczeństwa polskiego.

Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego[1] wynika, iż od 2005 r. obserwuje się systematyczny wzrost udziału osób starszych w populacji. W 2005 r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023 r. – już 26,3%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wzrósł z 19,4 w 2011 r. do 30,9 w 2023 r. Prognozy ludności na lata 2023–2060 przewidują dalszy wzrost odsetka osób w wieku 65+, mimo ogólnego spadku liczby ludności. W 2060 r. osoby starsze będą stanowić blisko 40% populacji Polski[2].

Mając na uwadze ogromną potrzebę upowszechniania osiągnięć naukowo- badawczych w społeczeństwie, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku po konsultacji z Polskim Forum Seniorów  zwraca się z uprzejmą prośbą o włączenie się Polskiej Akademii Umiejętności do współpracy ze społecznością Uniwersytetów Trzeciego Wieku w regionie małopolskim, w celu współtworzenia odpowiednich warunków edukacji, upowszechniania wiedzy, oraz badań naukowych wśród seniorów.

Wyrażamy nadzieję, iż Polska Akademia Umiejętności zechce włączyć się w to ważne, społeczne przedsięwzięcie, wspierając tym samym rozwój edukacji i aktywizacji osób starszych, a jubileusz 50-lecia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w Polsce stanie się okazją do owocnej współpracy na rzecz idei uczenia się przez całe życie.

---

[1] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.    

  „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r

[2] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

Zadanie publiczne pn. Ogólnopolskie Forum Trzeciego Wieku sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030, edycja 2025.