Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Zachodniopomorskiego.

ADRESACI:
Zarząd Województwa Zachodniopomorskiego

SPRAWA:
Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Zachodniopomorskiego.

UZASADNIENIE:

Od ponad dziesięciu lat polskie prawo przewiduje możliwość powoływania rad seniorów jako formy instytucjonalnego udziału osób starszych w życiu publicznym oraz w lokalnych procesach decyzyjnych. Organy te, wprowadzone do ustawy o samorządzie gminnym nowelizacją z 11 października 2013r., pełnią rolę doradczą i opiniodawczą wobec jednostek samorządu terytorialnego. Był to istotny krok w kierunku wzmacniania partycypacji obywatelskiej, zapewniający seniorom realne narzędzie do zgłaszania swoich potrzeb i wyrażania stanowisk. W 2023r. możliwość tworzenia rad seniorów została rozszerzona również na poziom powiatów oraz województw, co stanowi odpowiedź na postępujący proces starzenia się społeczeństwa i rosnące oczekiwania środowisk seniorskich. Dynamiczny wzrost liczby tych rad potwierdza trafność oraz praktyczną skuteczność przyjętych rozwiązań.

Rady seniorów pełnią znaczącą funkcję w lokalnym systemie polityki społecznej, stanowiąc przestrzeń do aktywnego udziału osób starszych w kształtowaniu kierunków działań samorządu. Dzięki nim seniorzy mogą współtworzyć strategie i programy, zgłaszać postulaty oraz wskazywać najważniejsze obszary wymagające wsparcia. Organy te realizują zadania o charakterze konsultacyjnym, doradczym i inicjatywnym – zarówno poprzez opiniowanie kwestii dotyczących osób starszych, jak i poprzez przedstawianie własnych propozycji działań i rozwiązań. Niezależnie od szczebla, na którym funkcjonują, ich podstawową misją jest reprezentowanie interesów seniorów, wzmacnianie ich podmiotowości oraz budowanie i utrwalanie dialogu międzypokoleniowego. Tym samym rady seniorów stanowią istotny element polityki senioralnej opartej na współdziałaniu oraz społecznej solidarności.

Rady seniorów, pomimo swojej aktywności i istotnej roli społecznej, pozostają podmiotami pozbawionymi osobowości prawnej. W praktyce oznacza to, że nie mogą samodzielnie ubiegać się o środki finansowe ani realizować projektów we własnym imieniu. Ich działalność jest uzależniona od zaplecza organizacyjnego i finansowego jednostki samorządu terytorialnego, przy której funkcjonują. Ograniczenie to sprawia, że wiele wartościowych inicjatyw nie może zostać wdrożonych wyłącznie z powodu braku dostępnych zasobów. Coraz częściej podkreśla się więc potrzebę wypracowania rozwiązań systemowych, które zapewnią radom seniorów stabilniejsze warunki działania oraz większą możliwość oddziaływania na kształtowanie polityk publicznych.

W świetle powyższych uwarunkowań zasadne jest rozważenie wprowadzenia dedykowanych mechanizmów grantowych lub modułów wsparcia skierowanych do inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów. Finansowanie to mogłoby być kierowane do gmin oraz powiatów w oparciu o nieskomplikowane i transparentne procedury, przy czym podstawą złożenia wniosku samorządowego mogłaby być uchwała rady seniorów potwierdzająca, że projekt odpowiada realnym potrzebom osób starszych na danym terenie. Takie rozwiązanie zapewniałoby realizację działań zgodnych z oczekiwaniami środowisk seniorskich, a jednocześnie umacniałoby pozycję rad jako partnerów samorządu w prowadzeniu lokalnej polityki społecznej. Stabilne zaplecze organizacyjne i finansowe umożliwiłoby radom seniorów pełniejsze wykonywanie ich zadań, rozwijanie autorskich inicjatyw oraz aktywny udział w planowaniu i monitorowaniu działań podejmowanych na rzecz mieszkańców w wieku senioralnym.

W Województwie Zachodniopomorskim, podobnie jak w całym kraju, obserwuje się wzrost odsetka osób starszych, co zwiększa zapotrzebowanie na działania wspierające integrację społeczną i aktywność seniorów. Rady seniorów, dysponujące wiedzą o rzeczywistych potrzebach lokalnych społeczności, mogą pełnić funkcję naturalnego zaplecza eksperckiego i animacyjnego. Ich zaangażowanie sprzyja efektywniejszej współpracy samorządów z organizacjami pozarządowymi, instytucjami kultury oraz placówkami ochrony zdrowia. Zapewnienie radom seniorów stabilnych warunków działania umożliwiłoby pełne wykorzystanie ich potencjału jako lokalnych liderów, doradców i inicjatorów przedsięwzięć, przyczyniając się do tworzenia przyjaznej i solidarnej przestrzeni dla osób starszych w regionie.

Jako dobrą praktykę w przywołanym powyżej zakresie można wskazać mechanizmy już funkcjonujące w innych województwach, np.:

w Województwie Mazowieckim: Samorządowy Instrument Wsparcia Inicjatyw Rad Seniorów „Mazowsze dla seniorów”

Działanie to polega na udzielaniu powiatom, gminom, miastom na prawach powiatu z terenu województwa mazowieckiego oraz dzielnicom m.st. Warszawy, pomocy finansowej przeznaczonej na realizację bieżących zadań własnych ww. jednostek samorządowych, będących inicjatywą rad seniorów^[1],

2. w Województwie Pomorskim: „Pomorskie Rady Seniorów 2025”

Ideą konkursu jest promowanie partycypacji społecznej osób starszych, upowszechnianie aktywności seniorów oraz polityki senioralnej poprzez wspieranie inicjatyw rad seniorów oraz polepszenie jakości życia mieszkańców regionu w wieku senioralnym. Wnioski mogą składać wyłącznie te gminy i powiaty, w których funkcjonują rady seniorów – załącznikiem do wniosku jest stosowana uchwała rady seniorów, z której wynika potrzebna określonych działań^[2]

3. w Województwie Dolnośląskim: „Program Wsparcia Rad Seniorów na Dolnym Śląsku”

W ramach tego konkursu gminy i powiaty mogą otrzymać wsparcie np. w zakresie tworzenia rady seniorów^[3],

4. w Województwie Podlaskim: konkurs „Współpraca z Podlaskimi Radami Seniorów”

Środki przeznaczone są na wsparcie zadań własnych gmin o charakterze bieżącym, które wynikają z inicjatyw rad seniorów. Finansowanie obejmuje działania niezwiązane z inwestycjami, takie jak szkolenia, warsztaty, kampanie prozdrowotne czy inne przedsięwzięcia aktywizujące osoby starsze^[4].

Zaangażowanie Samorządu Województwa Zachodniopomorskiego w proponowaną inicjatywę stanowiłoby naturalne i logiczne rozwinięcie dotychczasowych działań podejmowanych na rzecz osób starszych w regionie oraz znajduje oparcie w obowiązujących dokumentach strategicznych województwa. W Strategii Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego do roku 2030 autorzy, formułując prognozy trendów rozwojowych, wskazują, iż stopniowe starzenie się społeczeństwa związane ze zwiększeniem odsetka osób w wieku poprodukcyjnym oraz wydłużeniem wieku życia rodzi implikacje dla rynku pracy, sektora usług publicznych, zapotrzebowania na infrastrukturę, instytucje publiczne i sposób ich funkcjonowania, kompetencje zawodowe, a także standardy jakości życia dostosowane do potrzeb osób starszych. Zachodzące zmiany powinny znaleźć wyraz w zwiększeniu aktywności i udziału seniorów w życiu zawodowym i społecznym, a zarazem intensyfikacji dialogu międzypokoleniowego. Brak aktywnych działań w tym względzie oznaczać będzie stopniowe obniżanie konkurencyjności i atrakcyjności regionu (str. 30). Natomiast w Celu Kierunkowym 1.1 Wzmocnienie potencjału demograficznego i funkcji rodziny, podkreśla się, że osobna grupa działań realizowana będzie „dla zapewnienia wysokiego standardu życia, aktywności, udziału w życiu publicznym i niezbędnej opieki osobom starszym (str. 43).

Przedmiotowy wniosek wpisuje się również bezpośrednio w Wojewódzki Program na rzecz Seniorów na lata 2023-2027 dla Województwa Zachodniopomorskiego. W rekomendacjach dotyczących obszaru działań na rzecz rozwiązań systemowych w regionie wskazuje się np. następujące kierunki działań:

wspieranie inicjatyw wypracowujących i testujących wszelkie modele przyjaznego starzenia się – w nurcie deinstytucjonalnym;
wzmacnianie aktywności seniorów, ich pozycji i roli w społeczności lokalnej i regionalnej, poprzez stwarzanie odpowiednich ku temu warunków formalnych (np. gminnych lub powiatowych rad seniora) (str. 39).

W celach i zadaniach ww. Programu wskazuje się na:

tworzenie warunków do aktywności i dostępności seniorów do usług (np. wzrost aktywności seniorów, w tym rozwój kompetencji w zakresie partycypacji społecznej – w tym szczególnie poprzez UTW, Kluby Seniora);
wzmocnienie samorządów w kreowaniu aktywnej polityki senioralnej (np.: upowszechnianie idei lokalnych rad seniorów i pomoc w ich powoływaniu) (str. 40).

Niniejszy wniosek jest zatem bezpośrednią odpowiedzią na problemy, potrzeby i wyzwania zdiagnozowane w przytoczonych powyżej dokumentach strategicznych.

Biorąc pod uwagę przedstawione argumenty, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń UTW zachęca do rozważenia wdrożenia rozwiązań wzmacniających rozwój partycypacji senioralnej w regionie, w szczególności poprzez:

powołanie zespołu roboczego odpowiedzialnego za opracowanie założeń konkursu, z udziałem np. przedstawicieli Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej oraz reprezentantów środowisk senioralnych, w tym rad seniorów i organizacji pozarządowych;
zabezpieczenie odpowiednich środków finansowych w budżecie Województwa Zachodniopomorskiego na rok 2026, przeznaczonych na realizację konkursu wspierającego inicjatywy rad seniorów;
ogłoszenie otwartego konkursu ofert – np. pod nazwą „Zachodniopomorskie dla Seniorów – Wsparcie Rad Seniorów 2026” – skierowanego do jednostek samorządu terytorialnego, przy obligatoryjnym zaangażowaniu rad seniorów jako autorów lub współautorów zgłaszanych projektów;
przeprowadzenie szerokiej kampanii informacyjno-promocyjnej dotyczącej konkursu, skierowanej do samorządów Województwa Zachodniopomorskiego oraz organizacji działających na rzecz osób starszych, co pozwoli zwiększyć jego zasięg, rozpoznawalność i skuteczność.

Wdrożenie proponowanych działań znacząco wzmocni rolę rad seniorów jako partnerów samorządów w kształtowaniu i realizacji polityki senioralnej. Umożliwi pełniejsze wykorzystanie ich doświadczenia w zakresie doradztwa, konsultacji oraz inicjatyw społecznych. Wprowadzone rozwiązania staną się również impulsem do pogłębiania współpracy i integracji środowisk senioralnych w Województwie Zachodniopomorskim, zwiększając ich aktywny udział w życiu publicznym regionu.

[1] https://mazovia.pl/pl/bip/zalatw-sprawe/zdrowie-i-polityka-spoleczna/mazowsze-dla-seniorow/mazowsze-dla-seniorow-2025-nabor-wnioskow-1.html

[2] https://rops.pomorskie.eu/2025/01/28/pomorskie-rady-seniorow-2025/

[3] https://umwd.dolnyslask.pl/organizacje-pozarzadowe/dolnoslaska-spoleczna-rada-senioralna/aktualnosci/artykul/nabor-wnioskow-w-ramach-programu-wsparcia-rad-seniorow-na-dolnym-slasku-3/

[4] https://podlaskie.eu/spoleczenstwo/konkurs-wspolpraca-z-podlaskimi-radami-seniorow.html

Zadanie publiczne pn. Ogólnopolskie Forum Trzeciego Wieku sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030, edycja 2025.