Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Śląskiego

Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Śląskiego

[read_more]

ADRESACI:
Zarząd Województwa Śląskiego       

SPRAWA:  
Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Śląskiego

UZASADNIENIE:

Od ponad dekady polskie prawo stwarza możliwość powoływania rad seniorów jako instytucjonalnej formy włączania osób starszych w życie publiczne oraz w procesy podejmowania decyzji na poziomie lokalnym. Początki tego rozwiązania sięgają nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym z 11 października 2013r., która wyposażyła gminy w narzędzia prawne do tworzenia rad seniorów pełniących funkcje doradcze i opiniodawcze. Był to ważny krok w kierunku rozwijania lokalnej demokracji opartej na partycypacji, dającej seniorom możliwość artykułowania swoich potrzeb i poglądów. W kolejnych latach, w odpowiedzi na postępujący proces starzenia się społeczeństwa oraz rosnące oczekiwania środowisk osób starszych, ustawodawca rozszerzył ten mechanizm także na szczebel powiatów i województw (nowelizacja ustaw samorządowych z 9 marca 2023r.). Zmiany zostały przyjęte z aprobatą, a stały wzrost liczby rad seniorów pokazuje, że instytucja ta skutecznie odpowiada na realne wyzwania i potrzeby społeczne.

Rady seniorów odgrywają istotną rolę w lokalnym systemie polityki społecznej. Umożliwiają osobom starszym aktywne uczestnictwo w procesach decyzyjnych, formułowanie postulatów oraz wskazywanie priorytetów dla samorządów. Ich działalność ma charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny – co oznacza, że nie tylko opiniują kwestie dotyczące seniorów, lecz także mogą przedstawiać własne propozycje rozwiązań. Niezależnie od szczebla działania, ich główną misją jest reprezentowanie interesów osób starszych, wzmacnianie ich roli społecznej oraz rozwijanie polityki senioralnej opartej na dialogu i solidarności międzypokoleniowej. W efekcie funkcjonowanie rad powinno się przyczyniać do systematycznego uwzględniania oczekiwań i potrzeb osób starszych w działaniach  i decyzjach samorządu.

Warto podkreślić, że rady seniorów nie posiadają osobowości prawnej. Oznacza to, iż nie mogą samodzielnie zarządzać środkami finansowymi ani ubiegać się o fundusze na realizację własnych projektów. Ich działalność w dużej mierze uzależniona jest od wsparcia organizacyjnego i finansowego jednostki samorządu, przy której funkcjonują. Tego rodzaju ograniczenia powodują, że skuteczność rad w znacznym stopniu zależy od otwartości i zaangażowania władz lokalnych – a wartościowe inicjatywy nierzadko pozostają na etapie propozycji, jeśli brakuje dla nich finansowania. Z tego względu coraz częściej akcentuje się potrzebę wprowadzenia systemowych rozwiązań, które zagwarantowałyby radom seniorów względnie stabilne warunki działania oraz realny wpływ na kształtowanie polityki publicznej.

Jednym z rozwiązań zasługujących na szczególne rozważenie jest wprowadzenie mechanizmów grantowych lub specjalnych modułów wsparcia, które umożliwiałyby gminom i powiatom pozyskiwanie środków na inicjatywy zgłaszane przez rady seniorów. Procedura ich przyznawania mogłaby mieć prosty i przejrzysty charakter, a podstawowym elementem wniosku byłaby uchwała danej rady seniorów potwierdzająca zgodność projektu z potrzebami środowiska osób starszych. Tak skonstruowany system nie tylko gwarantowałby, że realizowane działania odpowiadają faktycznym oczekiwaniom seniorów, lecz także umacniałby pozycję rad jako partnerów samorządu w kształtowaniu lokalnej polityki społecznej. Dzięki stabilnemu zapleczu organizacyjnemu i finansowemu rady seniorów mogłyby w pełniejszym zakresie realizować swoje zadania. Stawałyby się wówczas nie tylko organami doradczo-opiniodawczymi, lecz także aktywnymi rzecznikami interesów osób starszych i inicjatorami lokalnych przedsięwzięć. Ich działalność obejmowałaby zarówno wspieranie samorządów w przygotowywaniu i wdrażaniu programów senioralnych, jak i monitorowanie ich skuteczności oraz proponowanie nowych rozwiązań dostosowanych do zmieniających się potrzeb starzejącego się społeczeństwa. W efekcie rady seniorów mogłyby stać się pełnoprawnymi uczestnikami procesu współtworzenia polityki publicznej, co sprzyjałoby zrównoważonemu rozwojowi społeczności lokalnych oraz lepszemu wykorzystaniu potencjału obywatelskiego osób starszych.

W strukturze demograficznej Województwa Śląskiego osoby starsze stanowią coraz większą grupę, a proces ten będzie w kolejnych latach przyspieszał. Sytuacja ta generuje rosnącą potrzebę tworzenia rozwiązań sprzyjających integracji społecznej seniorów, przeciwdziałaniu ich marginalizacji oraz wzmacnianiu aktywności obywatelskiej. W tym kontekście rady seniorów mogą pełnić rolę naturalnego zaplecza eksperckiego i animacyjnego – szczególnie tam, gdzie konieczne jest łączenie działań samorządów, organizacji pozarządowych, instytucji kultury czy podmiotów systemu ochrony zdrowia. Zapewnienie im trwałego wsparcia finansowego i organizacyjnego pozwoliłoby w pełni wykorzystać ich potencjał jako lokalnych liderów, którzy dzięki znajomości realnych potrzeb środowiska, mogą skutecznie wskazywać priorytety polityki senioralnej oraz integrować różne instytucje działające na rzecz tej grupy osób.

Jako dobrą praktykę w przywołanym powyżej zakresie można wskazać mechanizmy już funkcjonujące w innych województwach, np.:

1. w Województwie Mazowieckim: Samorządowy Instrument Wsparcia Inicjatyw Rad Seniorów „Mazowsze dla seniorów”

Działanie to polega na udzielaniu powiatom, gminom, miastom na prawach powiatu z terenu województwa mazowieckiego oraz dzielnicom m.st. Warszawy, pomocy finansowej przeznaczonej na realizację bieżących zadań własnych ww. jednostek samorządowych, będących inicjatywą rad seniorów^[1],

2. w Województwie Pomorskim: „Pomorskie Rady Seniorów 2025”

Ideą konkursu jest promowanie partycypacji społecznej osób starszych, upowszechnianie aktywności seniorów oraz polityki senioralnej poprzez wspieranie inicjatyw rad seniorów oraz polepszenie jakości życia mieszkańców regionu w wieku senioralnym. Wnioski mogą składać wyłącznie te gminy i powiaty, w których funkcjonują rady seniorów – załącznikiem do wniosku jest stosowna uchwała rady seniorów, z której wynika potrzebna określonych działań^[2],

3. w Województwie Dolnośląskim: „Program Wsparcia Rad Seniorów na Dolnym Śląsku”

W ramach tego konkursu gminy i powiaty mogą otrzymać wsparcie np. w zakresie tworzenia rady seniorów^[3],

4. w Województwie Podlaskim: konkurs „Współpraca z Podlaskimi Radami Seniorów”

Środki przeznaczone są na wsparcie zadań własnych gmin o charakterze bieżącym, które wynikają z inicjatyw rad seniorów. Finansowanie obejmuje działania niezwiązane z inwestycjami, takie jak szkolenia, warsztaty, kampanie prozdrowotne czy inne przedsięwzięcia aktywizujące osoby starsze^[4].   

Włączenie się Samorządu Województwa Śląskiego w proponowaną inicjatywę byłoby naturalnym uzupełnieniem dotychczasowych działań prowadzonych w regionie na rzecz osób starszych, znajdując jednocześnie solidne umocowanie w wojewódzkich dokumentach strategicznych. I tak np. w Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2030” w celu operacyjnym: B.2. Aktywny mieszkaniec wskazano m.in. na konieczność wzmacniania aktywności społecznej i zawodowej mieszkańców, w tym osób starszych i osób z niepełnosprawnościami. Jako jedno z głównych wyzwań definiuje się natomiast wzmocnienie aktywności społecznej mieszkańców i rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Natomiast w celu operacyjnym: D.1. Zrównoważony rozwój terytorialnywprost zdefiniowano postulat dotyczący rozwoju partycypacji społecznej w procesie kreowania i wdrażania polityk rozwoju.  

Z kolei w Strategii Polityki Społecznej Województwa Śląskiego na lata 2020-2030 sformułowano cel strategiczny 2. Rozwój warunków sprzyjających aktywnemu i pełnemu uczestnictwu osób starszych w życiu społecznym – dostosowanie systemu wsparcia do potrzeb starzejącego się społeczeństwa a w jego ramach następujące kierunki działań:

1. Kreowanie polityki senioralnej celem zaspokojenia potrzeb osób starszych i umożliwienia wykorzystania ich zasobów dla rozwoju społeczności lokalnych.
2. Rozwijanie opieki środowiskowej w społecznościach lokalnych ukierunkowanej na wsparcie niesamodzielnych seniorów, tworzenie sieci wsparcia opartych na zasobach indywidualnych  (rodzina, otoczenie) i zasobach instytucjonalnych.
3. Niwelowanie barier w dostępie seniorów do rynku dóbr i usług.
4. Promowanie pozytywnego wizerunku osób starszych. Propagowanie idei i działań służących korzystaniu z potencjału seniorów oraz więzi międzypokoleniowych.

Warto również odnieść się do zapisów Programu współpracy Samorządu Województwa Śląskiego z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na rok 2025. Dokument ten w pełni uzasadnia podejmowanie działań mających na celu wzmocnienie rad seniorów w regionie. Szczególną uwagę warto np. zwrócić na jeden z jego celów szczegółowych, w którym stwierdza się wprost konieczność zwiększenia wpływu sektora obywatelskiego na kreowanie polityk społecznych w województwie oraz wzmacnianie w tym zakresie współpracy między podmiotami sektora samorządowego i pozarządowego. Program współpracy stanowi zatem solidną podstawę do podejmowania inicjatyw wzmacniających rolę rad seniorów i wspierających współpracę między samorządem a sektorem obywatelskim.

Mając na uwadze powyższe uwagi, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku zwraca się z wnioskiem o rozważenie wdrożenia następujących działań wspierających rozwój partycypacji senioralnej w regionie, w szczególności poprzez:

1. powołanie zespołu roboczego odpowiedzialnego za opracowanie założeń konkursu, z udziałem np. przedstawicieli Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego oraz reprezentantów środowisk senioralnych, w tym rad seniorów i organizacji pozarządowych;
2. zabezpieczenie odpowiednich środków finansowych w budżecie Województwa Śląskiego na rok 2026, przeznaczonych na realizację konkursu wspierającego inicjatywy rad seniorów;
3. ogłoszenie otwartego konkursu ofert – np. pod nazwą „Śląskie dla Seniorów – Wsparcie Rad Seniorów 2026” – skierowanego do jednostek samorządu terytorialnego, przy obligatoryjnym zaangażowaniu rad seniorów jako autorów lub współautorów zgłaszanych projektów;
4. przeprowadzenie szerokiej kampanii informacyjno-promocyjnej dotyczącej konkursu, skierowanej do samorządów Województwa Śląskiego oraz organizacji działających na rzecz osób starszych, co pozwoli zwiększyć jego zasięg, rozpoznawalność i skuteczność.

Wdrożenie proponowanych działań znacząco wzmocni pozycję rad seniorów jako istotnych partnerów samorządów w kształtowaniu lokalnej polityki senioralnej. Umożliwi pełniejsze wykorzystanie ich potencjału w obszarze doradztwa, konsultacji oraz inicjowania projektów na rzecz społeczności lokalnych. Jednocześnie zaproponowane rozwiązania przyczynią się do jeszcze lepszej integracji środowisk senioralnych w Województwie Śląskim oraz zwiększenia aktywnego uczestnictwa osób starszych w życiu publicznym regionu.

---

[1] https://mazovia.pl/pl/bip/zalatw-sprawe/zdrowie-i-polityka-spoleczna/mazowsze-dla-seniorow/mazowsze-dla-seniorow-2025-nabor-wnioskow-1.html

[2] https://rops.pomorskie.eu/2025/01/28/pomorskie-rady-seniorow-2025/

[3] https://umwd.dolnyslask.pl/organizacje-pozarzadowe/dolnoslaska-spoleczna-rada-senioralna/aktualnosci/artykul/nabor-wnioskow-w-ramach-programu-wsparcia-rad-seniorow-na-dolnym-slasku-3/

[4] https://podlaskie.eu/spoleczenstwo/konkurs-wspolpraca-z-podlaskimi-radami-seniorow.html

Projekt pn. Rozwijamy  partycypację przez aktywną edukację! dofinansowany ze środków rządowego programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021-2025. Edycja 2025.