Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Lubelskiego  

Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Lubelskiego  

[read_more]

ADRESACI:
Zarząd Województwa Lubelskiego       

SPRAWA:  
Rekomendacja dobrej praktyki w zakresie wsparcia inicjatyw podejmowanych przez rady seniorów działające na terenie Województwa Lubelskiego  

UZASADNIENIE:

Od ponad dekady polski system prawny przewiduje możliwość powoływania rad seniorów jako formy instytucjonalnego włączania osób starszych w procesy decyzyjne na poziomie lokalnym. Inicjatywa ta rozpoczęła się wraz z nowelizacją ustawy o samorządzie gminnym z dnia 11 października 2013r., która dała gminom możliwość powoływania rad seniorów jako ciał opiniodawczo-doradczych. Był to krok milowy w budowaniu bardziej partycypacyjnego modelu lokalnej demokracji, w którym osoby starsze uzyskały formalne narzędzie do wyrażania swoich potrzeb i opinii. W kolejnych latach, odpowiadając na rosnące potrzeby społeczności senioralnej oraz proces starzenia się społeczeństwa, ustawodawca rozszerzył ten model także na poziom powiatowy i wojewódzki na mocy nowelizacji ustaw samorządowych z dnia 9 marca 2023r. Wprowadzone rozwiązania spotkały się z dużym uznaniem, a liczba powoływanych rad seniorów systematycznie rośnie, co potwierdza, że mechanizm ten odpowiada na realne zapotrzebowanie społeczne i instytucjonalne.

Rady seniorów pełnią bardzo ważną rolę w systemie lokalnej polityki społecznej. Są ciałami, które pozwalają osobom starszym uczestniczyć w procesach podejmowania decyzji, zgłaszać postulaty i wskazywać priorytety działań samorządów. Mają charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny, co oznacza, że mogą nie tylko przedstawiać opinie w sprawach dotyczących seniorów, ale również inicjować rozwiązania odpowiadające na ich potrzeby. Niezależnie od poziomu samorządu, ich podstawowym zadaniem jest artykułowanie interesów tej grupy społecznej, wzmacnianie jej pozycji oraz promowanie polityki senioralnej opartej na zasadach solidarności międzypokoleniowej. Dzięki swojej działalności rady seniorów przyczyniają się do tego, że głos osób starszych staje się lepiej słyszalny i uwzględniany w praktyce działań władz lokalnych.

Należy jednak podkreślić, że rady seniorów nie posiadają osobowości prawnej. Oznacza to, że nie mogą samodzielnie dysponować środkami finansowymi ani ubiegać się o fundusze na realizację własnych inicjatyw. Ich funkcjonowanie uzależnione jest od wsparcia organizacyjnego i finansowego jednostki samorządu terytorialnego, przy której zostały powołane. Taki stan rzeczy powoduje, że możliwości działania rad seniorów są w dużej mierze ograniczone, a ich efektywność zależy od dobrej woli samorządu. W praktyce oznacza to, że nawet najbardziej wartościowe pomysły i inicjatywy zgłaszane przez rady mogą pozostać niezrealizowane, jeśli nie znajdą odpowiedniego wsparcia. Dlatego coraz częściej wskazuje się na konieczność stworzenia systemowych rozwiązań, które zapewniłyby radom seniorów stabilne podstawy do działania i realny wpływ na politykę publiczną.

Jednym z najbardziej obiecujących kierunków jest wprowadzanie mechanizmów grantowych lub modułów wsparcia, który umożliwiałyby gminom i powiatom aplikowanie o środki finansowe na realizację inicjatyw zgłaszanych przez rady seniorów. Taki system mógłby działać w oparciu o prostą i przejrzystą procedurę, w której podstawowym elementem każdego wniosku byłaby uchwała właściwej rady seniorów potwierdzająca poparcie dla danej inicjatywy. Dzięki temu gwarantowana byłaby zgodność projektów z rzeczywistymi potrzebami środowiska senioralnego. Równocześnie rozwiązanie to wzmacniałoby rolę rad seniorów jako partnerów samorządów w kształtowaniu lokalnej polityki społecznej.

Rady seniorów, funkcjonujące w oparciu o stabilny system wsparcia finansowego i organizacyjnego, mogłyby w pełni realizować swoją misję. Stałyby się nie tylko ciałami doradczymi, ale również aktywnymi rzecznikami interesów osób starszych i inicjatorami działań lokalnych. Mogłyby wspierać samorządy w opracowywaniu i wdrażaniu programów senioralnych, monitorować ich efektywność oraz proponować rozwiązania odpowiadające na zmieniające się potrzeby starzejącego się społeczeństwa. W efekcie rady seniorów byłyby pełnoprawnymi uczestnikami procesu współtworzenia polityki publicznej, co przyczyniłoby się do bardziej zrównoważonego rozwoju społeczności lokalnych oraz lepszego wykorzystania potencjału obywatelskiego osób starszych.

Jako dobrą praktykę w przywołanym powyżej zakresie można wskazać mechanizmy już funkcjonujące w innych województwach, np.:

1. w Województwie Mazowieckim: Samorządowy Instrument Wsparcia Inicjatyw Rad Seniorów „Mazowsze dla seniorów”

Działanie to polega na udzielaniu powiatom, gminom, miastom na prawach powiatu z terenu województwa mazowieckiego oraz dzielnicom m.st. Warszawy, pomocy finansowej przeznaczonej na realizację bieżących zadań własnych ww. jednostek samorządowych, będących inicjatywą rad seniorów^[1],

• w Województwie Pomorskim: „Pomorskie Rady Seniorów 2025”

Ideą konkursu jest promowanie partycypacji społecznej osób starszych, upowszechnianie aktywności seniorów oraz polityki senioralnej poprzez wspieranie inicjatyw rad seniorów oraz polepszenie jakości życia mieszkańców regionu w wieku senioralnym. Wnioski mogą składać wyłącznie te gminy i powiaty, w których funkcjonują rady seniorów – załącznikiem do wniosku jest stosowana uchwała rady seniorów, z której wynika potrzebna określonych działań^[2]

• w Województwie Dolnośląskim: „Program Wsparcia Rad Seniorów na Dolnym Śląsku”

W ramach tego konkursu gminy i powiaty mogą otrzymać wsparcie np. w zakresie tworzenia rady seniorów^[3]

• w Województwie Podlaskim: konkurs „Współpraca z Podlaskimi Radami Seniorów”

Środki przeznaczone są na wsparcie zadań własnych gmin o charakterze bieżącym, które wynikają z inicjatyw rad seniorów. Finansowanie obejmuje działania niezwiązane z inwestycjami, takie jak szkolenia, warsztaty, kampanie prozdrowotne czy inne przedsięwzięcia aktywizujące osoby starsze^[4].

Zaangażowanie Samorządu Województwa Lubelskiego w proponowaną inicjatywę stanowiłoby naturalne rozwinięcie prowadzonych w regionie działań na rzecz osób starszych. Np. w Strategii Rozwoju Województwa Lubelskiego do 2030 w celu operacyjnym 4.3. Włączenie i integracja społeczna podkreśla się, iż działania w ramach tego celu będą skupiały się na tworzeniu warunków do aktywnego włączania się w życie gospodarcze i społeczne regionu osób zagrożonych wykluczeniem, w szczególności bezrobotnych, osób starszych, z niskimi kwalifikacjami, z niepełnosprawnościami. Skierowane one będą zarówno na wspieranie inicjatyw zmierzających do poprawy sytuacji materialnej, jak i przeciwdziałania negatywnym zjawiskom społecznym. Natomiast w kierunkach interwencji wymienia się m.in. aktywizację lokalnych społeczności oraz wzmacnianie poczucia tożsamości i integracji. Z kolei w celu operacyjnym 4.1. Rozwijanie kapitału ludzkiego podnosi się np. następujące kierunki działań:

• kształtowanie i wzmacnianie postaw obywatelskich, prospołecznych (np. wolontariat, działalność w organizacjach pozarządowych) i przedsiębiorczych;
• wspieranie działań skierowanych do seniorów, sprzyjających utrzymaniu ich samodzielności, aktywności oraz wykorzystaniu ich potencjału intelektualnego.

Przedmiotowe zagadnienie zostało również wyraźnie wyartykułowane w Strategii Polityki Społecznej Województwa Lubelskiego na lata 2021 – 2030,  gdzie m.in.:

1. w obszarze strategicznym STARZEJĄCE SIĘ SPOŁECZEŃSTWO zdefiniowano:

a. główny problem: Starzenie się mieszkańców Lubelszczyzny. Niski udział osób starszych w życiu społecznym i zawodowym.

b. cel główny: Podniesienie jakości życia osób starszych poprzez wydłużenie okresu samodzielności i aktywności w życiu społecznym oraz zapewnienie bezpieczeństwa.

c. cele operacyjne:

• Cel operacyjny 1: Kształtowanie pozytywnego wizerunku osób starszych i starości w społeczeństwie  oraz wzmocnienie integracji międzypokoleniowej;
• Cel operacyjny 2: Wsparcie osób starszych w środowisku lokalnym powodujące wzrost aktywności osób starszych w życiu społecznym, kulturalnym i zawodowym a w jego ramach np. kierunek interwencji: Wspieranie działań mających na celu pobudzanie aktywności obywatelskiej seniorów (np. rady seniorów).

2. w obszarze strategicznym ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI lokalnej wskazuje się:

a. główny problem: Niewystarczająca aktywność społeczna i obywatelska w województwie lubelskim.

b. cel główny: Aktywni obywatele i aktywne wspólnoty lokalne województwa lubelskiego.

c. cele operacyjne:

• Cel operacyjny 1: Poprawa trwałości i stabilności funkcjonowania organizacji pozarządowych w województwie lubelskim a w jego ramach np. kierunek interwencji: Zwiększenie liczby zadań administracji publicznej zlecanych organizacjom pozarządowym oraz środków finansowych przeznaczanych na ich realizację;
• Cel operacyjny 2: Wzmocnienie i rozwój współpracy administracji publicznej 
  z sektorem pozarządowym w województwie lubelskim;
• Cel operacyjny 3: Wzrost aktywności mieszkańców województwa w działaniach obywatelskich oraz wzrost postaw prospołecznych a w jego ramach np. następujące kierunki interwencji: realizacja i promocja programów i projektów budujących lokalną aktywność oraz wzmacniających lokalne więzi  i postawy prospołeczne oraz tworzenie przez władze lokalne warunków dla aktywności oddolnej mieszkańców np. poprzez inicjatywy lokalne, budżet partycypacyjny, fundusze lokalne, konsultacje drogą elektroniczną itp.

Mając na uwadze powyższe argumenty, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku zwraca się z wnioskiem o rozważenie wdrożenia następujących działań wspierających rozwój partycypacji senioralnej w regionie, tj.:

1. powołanie zespołu roboczego odpowiedzialnego za opracowanie założeń konkursu, z udziałem przedstawicieli Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Lublinie oraz reprezentantów środowisk senioralnych, w tym rad seniorów i organizacji pozarządowych;
2. zaplanowanie odpowiednich środków finansowych w budżecie Województwa Lubelskiego na rok 2026, przeznaczonych na realizację konkursu wspierającego inicjatywy rad seniorów;
3. ogłoszenie otwartego konkursu ofert – np. pod nazwą „Lubelskie dla Seniorów – Wsparcie Rad Seniorów 2026” – skierowanego do jednostek samorządu terytorialnego, przy obligatoryjnym zaangażowaniu rad seniorów jako autorów lub współautorów zgłaszanych projektów;
4. zapewnienie szerokiej kampanii informacyjno-promocyjnej dotyczącej konkursu, skierowanej do lubelskich samorządów oraz organizacji działających na rzecz osób starszych, co pozwoli zwiększyć jego zasięg, rozpoznawalność i skuteczność.

Jesteśmy przekonani, że realizacja przedstawionych działań w istotny sposób umocni pozycję rad seniorów jako ważnych partnerów samorządów w procesie kształtowania lokalnej polityki senioralnej. Umożliwi to jednocześnie pełniejsze wykorzystanie ich potencjału w obszarze doradztwa, konsultacji oraz inicjowania przedsięwzięć służących społecznościom lokalnym. Wdrożenie zaproponowanych rozwiązań przyczyni się również do lepszej integracji środowisk senioralnych w Województwie Lubelskim i zwiększy udział osób starszych w życiu publicznym regionu.

---

[1] https://mazovia.pl/pl/bip/zalatw-sprawe/zdrowie-i-polityka-spoleczna/mazowsze-dla-seniorow/mazowsze-dla-seniorow-2025-nabor-wnioskow-1.html

[2] https://rops.pomorskie.eu/2025/01/28/pomorskie-rady-seniorow-2025/

[3] https://umwd.dolnyslask.pl/organizacje-pozarzadowe/dolnoslaska-spoleczna-rada-senioralna/aktualnosci/artykul/nabor-wnioskow-w-ramach-programu-wsparcia-rad-seniorow-na-dolnym-slasku-3/

[4] https://podlaskie.eu/spoleczenstwo/konkurs-wspolpraca-z-podlaskimi-radami-seniorow.html

Zadanie publiczne pn. Ogólnopolskie Forum Trzeciego Wieku sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030, edycja 2025.