Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Pomorskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce
[read_more]
ADRESACI:
Zarząd Województwa Pomorskiego
SPRAWA:
Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Pomorskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce
UZASADNIENIE:
W roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50 – lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów i seniorek. Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW) została zorganizowana w 1973r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prawnik – prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie na terenie całej Europy i poza nią zaczęły powstawać podobne podmioty. W Polsce pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku powstał już w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju była prof. Halina Szwarc.
W początkowym okresie UTW funkcjonowały w strukturach uczelni wyższych głównie w dużych miastach będących ośrodkami akademickimi. Na przełomie XX i XXI w., w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno – prawnych zaczęła systematycznie wzrastać – aktualnie liczba ta wynosi ok. 660 podmiotów (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW).
W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:
- działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW);
- działające w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych;
- działające w strukturach jednostek organizacyjnych samorządu lokalnego (np. w centrach kultury, centrach kształcenia ustawicznego, bibliotekach, ośrodkach pomocy społecznej itp.).
Dynamiczny rozwój uniwersytetów trzeciego wieku oraz innych organizacji seniorskich, które w swoich celach statutowych zakładają szeroką działalność na rzecz osób starszych, jest m.in. wypadkową procesów demograficznych zachodzących od wielu lat w Polsce i prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej starzenia się polskiego społeczeństwa. Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego poświęconych sytuacji osób starszych w Polsce [1] wynika, iż od 2005r. obserwuje się stały wzrost udziału osób starszych w populacji naszego kraju. W 2005r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023r. ukształtował się już na poziomie 26,3%. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi (liczby osób w wieku 65 lat i więcej przypadającej na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat). Dynamiczny wzrost tego wskaźnika zauważalny jest od 2011r. – wynosił on wówczas 19,4 podczas gdy na koniec 2023r. – osiągnął poziom 30,9. Wyniki Prognozy ludności na lata 2023 – 2060 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego ubytku ludności o ponad 7 mln do 2060r. spodziewany jest postępujący proces starzenia się ludności Polski, co oznacza wzrost odsetka osób w wieku 65 lat i więcej. Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 11,8 miliona i będzie stanowiła prawie 40% ogółu ludności[2].
W Województwie Pomorskim udział osób w wieku 60 lat i więcej w ogólnej liczbie mieszkańców na koniec 2022r. wynosił 24,1%, co stanowiło niemal 570 000 seniorów (!). W regionie prężnie działa 48 uniwersytetów trzeciego wieku oraz kilkaset innych, seniorskich organizacji pozarządowych.
W przywołanym powyżej kontekście – doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów (np. konkurs dla organizacji pozarządowych w sferze obejmującej działalność pożytku publicznego w obszarze działalności na rzecz osób w wieku emerytalnym, powołanie Pomorskiej Wojewódzkiej Rady Seniorów, organizacja Pomorskiego Forum UTW, organizacja Pomorskiego Forum Rad Seniorów, organizacja konkursu „Pomorskie dla Seniorów”) – Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o rozważnie włączenia się Samorządu Województwa Pomorskiego w ogólnopolskie i regionalne obchody jubileuszu 50 – lecia uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce np. poprzez:
- ogłoszenie i realizację konkursu grantowego adresowanego do uniwersytetów trzeciego wieku, oraz
- uhonorowanie najbardziej zasłużonych, regionalnych działaczy ruchu UTW Honorowym Wyróżnieniem za Zasługi dla Województwa Pomorskiego albo innym okolicznościowym odznaczeniem ustanowionym w związku z przypadającą, przywołaną powyżej rocznicą.
Jako dobrą praktykę można tu wskazać ogłoszony przez Województwo Małopolskie, w związku z ww. jubileuszem, otwarty konkurs ofert pn. Małopolska uczy i pomaga przez całe życie. W Regulaminie konkursu zdefiniowano dedykowany UNIWERSYTETOM TRZECIEGO WIEKU priorytet pn. Edukacja seniorów, a w jego ramach umożliwiono realizację działań obejmujących m.in.:
- rozwój ustawicznego kształcenia osób starszych poprzez wsparcie oferty uniwersytetów trzeciego wieku, adekwatnie do oczekiwań i zainteresowań odbiorców (w szczególności wykłady, warsztaty, spotkania informacyjne, rozwój umiejętności cyfrowych, poprawa bezpieczeństwa seniorów w szczególności w obrocie konsumenckim itp.);
- profesjonalizację uniwersytetów trzeciego wieku (m.in. szkolenia, warsztaty, edukacja w zakresie pozyskiwania środków na rozwój swojej działalności, wizyty studyjne – wymiana dobrych praktyk);
- organizację spotkań przedstawicieli uniwersytetów trzeciego wieku (fora, konferencje, grupy dyskusyjne itp.);
- rozwijanie inicjatywności osób starszych, poprzez w szczególności edukację w zakresie zakładania organizacji pozarządowych (mających w zakresie działania m.in. kształcenie osób starszych w formule Uniwersytetu Trzeciego Wieku), pozyskiwania środków na realizację działań, włączanie osób starszych w dialog i współpracę z samorządem lokalnym.
Jako realizatorów działań w ramach ww. priorytetu wskazano:
- uniwersytety trzeciego wieku posiadające status organizacji pozarządowej, lub
- organizacje pozarządowe realizujące działania na rzecz słuchaczy lub kadr uniwersytetu trzeciego wieku funkcjonującego w ramach innej formy organizacyjno-prawnej, potwierdzone porozumieniem sporządzonym na piśmie[3].
Podjęcie wnioskowanej inicjatywy przez Samorząd Województwa Pomorskiego wpisuje się wprost m.in.:
- w Strategię Rozwoju Województwa Pomorskiego 2030, w której problematyka senioralna wybrzmiewa w niemal każdym celu strategicznym.Np. w celu strategicznym 2: OTWARTA WSPÓLNOTA REGIONALNA autorzy wprost formułują następujący postulat: „W strategicznym interesie województwa leży zbudowanie silnej wspólnoty regionalnej, której mieszkańcy cechują się aktywnością, otwartością, przyjazną komunikacją międzyludzką, wrażliwością społeczną oraz zdolnością do samoorganizacji. Kluczowy w tym zakresie jest wysoki poziom kapitału ludzkiego i społecznego. Celem prowadzonych działań będzie zapewnienie dzieciom i młodzieży wszechstronnej edukacji wysokiej jakości. Planowane jest także zwiększenie oferty i dostępności usług społecznych dla wszystkich mieszkańców, zwłaszcza osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, przede wszystkim seniorów […]. Nie będzie to możliwe bez silnych NGO i PES, które powinny stać się stabilnym filarem rozwoju lokalnego oraz partnerem sektora publicznego i prywatnego w oparciu o trwały mechanizm współpracy”.
- w Regionalny Program Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu na lata 2025-2030, w którym w Priorytecie 1: Rozwój form wsparcia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym sformułowano Działanie 1.2: Rozwój systemu wsparcia oraz aktywności zawodowej i społecznej seniorów, a jego ramach następujący, proponowany zakres interwencji:
- rozwój oferty aktywności społecznej dla seniorów w szczególności w formie projektów realizowanych przez NGO oraz grupy nieformalne;
- prowadzenie działań informacyjno-edukacyjnych, w tym promowanie potencjału seniorów;
- tworzenie lub umożliwienie funkcjonowania sieci, platform współpracy i wymiany dobrych praktyk w zakresie aktywizacji seniorów np. Pomorskie Forum Uniwersytetów Trzeciego Wieku;
- wspieranie partycypacji społecznej i obywatelskiej osób starszych poprzez działania animacyjne i doradcze, działalność Pomorskiego Forum Rad Seniorów oraz inicjowanie tworzenia rad seniorów;
- promowanie i upowszechnianie aktywności seniorów oraz polityki na rzecz osób starszych np. poprzez organizację konkursu o nagrodę Marszałka Województwa Pomorskiego „Pomorskie dla Seniora”;
- wspieranie wydarzeń w zakresie promocji zatrudnienia wśród osób powyżej 60. roku życia np. Targi Pracy Seniora;
- upowszechnianie informacji oraz promowanie zatrudniania osób starszych;
- promowanie idei wolontariatu wśród osób starszych oraz inicjatyw międzypokoleniowych;
- promocja dobrych praktyk przełamujących izolację społeczną.
3. w Program Współpracy Samorządu Województwa Pomorskiego z organizacjami pozarządowymi na rok 2025, w którym ujęto interdyscyplinarne priorytetowe zadanie publiczne pn. Działalność na rzecz osób w wieku emerytalnym, a w jego ramach takie zadania priorytetowe jak:
1)upowszechnianie i promowanie polityki senioralnej oraz działalności seniorów;
2)wspieranie aktywności obywatelskiej i społecznej seniorów;
3)promowanie idei wolontariatu wśród osób starszych oraz inicjatyw międzypokoleniowych;
4)promocja dobrych praktyk przełamujących izolację społeczną;
5)prowadzenie działań informacyjno-edukacyjnych.
Mając na uwadze przedstawione uwagi, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku po konsultacji z Polskim Forum Seniorów uprzejmie prosi o rozważenie przez Samorząd Województwa włączenia się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w zakresie określonym w przedmiotowej rekomendacji.
[1] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny, Białystok, grudzień 2023r. „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny, Białystok, grudzień 2024r.
[2] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.
[3] https://rops.krakow.pl/nabory-szkolenia-granty-dotacje-wizyty-studyjne-studia-specjalizacje-superwizje/otwarte-konkursy-ofert,otwarty-konkurs-ofert-pn-malopolska-uczy-i-pomaga-przez-cale-zycie
Zadanie publiczne pn. Polskie Forum Seniorów sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 4.
Aby zagłosować, musisz się zalogować.
Nie masz jeszcze konta? Dołącz do Polskiego Forum Seniorów.