Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Kujawsko – Pomorskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Kujawsko – Pomorskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

[read_more]

ADRESACI:
Zarząd Województwa Kujawsko – Pomorskiego   

SPRAWA:  
Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Kujawsko – Pomorskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

 
UZASADNIENIE:

Rok 2025 to rok jubileuszu 50-lecia działalności Uniwersytetów Trzeciego Wieku w Polsce – instytucji, które od pół wieku odgrywają kluczową rolę w edukacji i aktywizacji osób starszych.

Idea Uniwersytetów Trzeciego Wieku narodziła się w 1973 roku we Francji, kiedy to przy Uniwersytecie w Tuluzie powstała pierwsza tego typu placówka dydaktyczna dla seniorów. Jej inicjatorem był prof. Pierre Vellas – prawnik i wizjoner, który dostrzegł potrzebę stworzenia przestrzeni dla edukacji osób w wieku poprodukcyjnym. Koncepcja szybko zyskała popularność i zaczęła się rozprzestrzeniać na całą Europę, a następnie także poza nią.

W Polsce pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku powstał już dwa lata później – w 1975 roku – w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką była prof. Halina Szwarc, która stała się również gorliwą propagatorką idei UTW w naszym kraju. Początkowo Uniwersytety Trzeciego Wieku działały głównie w strukturach uczelni wyższych i funkcjonowały przede wszystkim w dużych ośrodkach akademickich. Jednak przełom XX i XXI wieku – wraz ze zmianami ustrojowymi w Polsce – przyniósł dynamiczny rozwój tych instytucji. Obecnie na terenie kraju działa około 660 UTW w różnych formach organizacyjno-prawnych (dane Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW).

W Polsce można wyróżnić trzy główne typy Uniwersytetów Trzeciego Wieku:

• UTW funkcjonujące jako organizacje pozarządowe – głównie stowarzyszenia i fundacje;
• UTW działające w strukturach uczelni wyższych, zarówno publicznych, jak i niepublicznych;
• UTW prowadzone w ramach jednostek organizacyjnych samorządu lokalnego, takich jak domy kultury, biblioteki, centra kształcenia ustawicznego czy ośrodki pomocy społecznej.

Dynamiczny rozwój uniwersytetów trzeciego wieku oraz innych organizacji seniorskich, które w swoich celach statutowych zakładają szeroką działalność na rzecz osób starszych, jest m.in. wypadkową procesów demograficznych zachodzących od wielu lat w Polsce i prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej starzenia się polskiego społeczeństwa.                              Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego poświęconych sytuacji osób starszych w Polsce[1] wynika, iż od 2005r. obserwuje się stały wzrost udziału osób starszych w populacji naszego kraju. W 2005r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023r. ukształtował się już na poziomie 26,3%. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi (liczby osób w wieku 65 lat i więcej przypadającej na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat). Dynamiczny wzrost tego wskaźnika zauważalny jest od 2011r. – wynosił on wówczas 19,4 podczas gdy na koniec 2023r. – osiągnął poziom 30,9. Wyniki Prognozy ludności na lata 2023 – 2060 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego ubytku ludności o ponad 7 mln do 2060r. spodziewany jest postępujący proces starzenia się ludności Polski, co oznacza wzrost odsetka osób w wieku 65 lat i więcej.  Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 11,8 miliona i będzie stanowiła prawie 40% ogółu ludności[2].

W Województwie Kujawsko – Pomorskim udział osób w wieku 60 lat i więcej w ogólnej liczbie mieszkańców na koniec 2022r. wynosił 26,3%, co stanowiło ponad 527 000 seniorów (!). W regionie prężnie działa 69 uniwersytetów trzeciego wieku oraz kilkaset innych, seniorskich organizacji pozarządowych. 

W przywołanym powyżej kontekście – doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów (np. konkurs „Wspieranie aktywizacji i integracji społecznej seniorów”, konkursy dot. funkcjonowania klubów seniora, wojewódzki pilotażowy program opieki senioralnej, gospodarstwa opiekuńcze w ramach projektu „Zielona opieka”, domy dziennego pobytu) – Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o rozważnie włączenia się Samorządu Województwa Kujawsko – Pomorskiego w ogólnopolskie i regionalne obchody jubileuszu 50 – lecia uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce np. poprzez:

• ogłoszenie i realizację konkursu grantowego adresowanego do uniwersytetów trzeciego wieku, oraz
• uhonorowanie najbardziej zasłużonych, regionalnych działaczy ruchu UTW Odznaką Honorową za Zasługi dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego albo innym okolicznościowym odznaczeniem ustanowionym w związku z przypadającą, przywołaną powyżej rocznicą.

Jako dobrą praktykę można tu wskazać ogłoszony przez Województwo Małopolskie, w związku z ww. jubileuszem, otwarty konkurs ofert pn. Małopolska uczy i pomaga przez całe życie. W Regulaminie konkursu zdefiniowano dedykowany UNIWERSYTETOM TRZECIEGO WIEKU priorytet pn. Edukacja seniorów, a w jego ramach umożliwiono realizację działań obejmujących m.in.:

• rozwój ustawicznego kształcenia osób starszych poprzez wsparcie oferty uniwersytetów trzeciego wieku, adekwatnie do oczekiwań i zainteresowań odbiorców (w szczególności wykłady, warsztaty, spotkania informacyjne, rozwój umiejętności cyfrowych, poprawa bezpieczeństwa seniorów w szczególności w obrocie konsumenckim itp.);
• profesjonalizację uniwersytetów trzeciego wieku (m.in. szkolenia, warsztaty, edukacja w zakresie pozyskiwania środków na rozwój swojej działalności, wizyty studyjne – wymiana dobrych praktyk);
• organizację spotkań przedstawicieli uniwersytetów trzeciego wieku (fora, konferencje, grupy dyskusyjne itp.);
• rozwijanie inicjatywności osób starszych, poprzez w szczególności edukację w zakresie zakładania organizacji pozarządowych (mających w zakresie działania m.in. kształcenie osób starszych w formule Uniwersytetu Trzeciego Wieku), pozyskiwania środków na realizację działań, włączanie osób starszych w dialog i współpracę z samorządem lokalnym.

Jako realizatorów działań w ramach ww. priorytetu wskazano:

• uniwersytety trzeciego wieku posiadające status organizacji pozarządowej, lub
• organizacje pozarządowe realizujące działania na rzecz słuchaczy lub kadr uniwersytetu trzeciego wieku funkcjonującego w ramach innej formy organizacyjno-prawnej, potwierdzone porozumieniem sporządzonym na piśmie[3].

Podjęcie wnioskowanej inicjatywy przez Samorząd Województwa Kujawsko – Pomorskiego wpisuje się wprost m.in.:

1. w Strategię rozwoju Województwa Kujawsko – Pomorskiego do 2030 roku – Strategia Przyspieszenia 2030+, w której Autorzy diagnozują i odnoszą się w wielu aspektach do wyzwań, jakie niesie za sobą starzenie się społeczeństwa – przykładowo w Celu głównym. 2: Zdrowe, aktywne i zamożne społeczeństwo, sformułowano kierunek pn.: Aktywizacja seniorów oraz integracja międzypokoleniowa.     
2. w Strategię Polityki Społecznej Województwa Kujawsko-Pomorskiego do roku 2030, w której w Celu Strategicznym 1.  Rozwój Usług Społecznych osoby starsze wskazane są jako jedna z głównych grup odbiorców. 
3. w Program współpracy Samorządu Województwa Kujawsko – Pomorskiego z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2025, w którym w priorytetowych obszarach zadań publicznych w ramach zadania z zakresu pomocy i integracji społecznej, mającego na celu przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu oraz wyrównywanie szans, sformułowano m.in. postulat wspierania działań z zakresu aktywizacji i integracji społecznej seniorów.

Mając na uwadze przedstawione uwagi, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku po konsultacji z Polskim Forum Seniorów uprzejmie prosi o rozważenie przez Samorząd Województwa włączenia się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w zakresie określonym w przedmiotowej rekomendacji.

---

[1] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r.

[2] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[3] https://rops.krakow.pl/nabory-szkolenia-granty-dotacje-wizyty-studyjne-studia-specjalizacje-superwizje/otwarte-konkursy-ofert,otwarty-konkurs-ofert-pn-malopolska-uczy-i-pomaga-przez-cale-zycie

Zadanie publiczne pn. Polskie Forum Seniorów sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 4.