Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Dolnośląskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Dolnośląskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

[read_more]

ADRESACI:
Zarząd Województwa Dolnośląskiego   

SPRAWA:  
Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w Województwie Dolnośląskim w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

 
UZASADNIENIE:

W roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50 – lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów i seniorek.  Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW) została zorganizowana w 1973r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prawnik – prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie na terenie całej Europy i  poza nią zaczęły powstawać podobne podmioty. W Polsce pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku powstał już w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką  oraz propagatorką idei uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju była prof. Halina Szwarc.

W początkowym okresie UTW funkcjonowały w strukturach uczelni wyższych głównie w  dużych miastach będących ośrodkami akademickimi. Na  przełomie  XX i XXI w., w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno – prawnych zaczęła systematycznie wzrastać – aktualnie liczba ta wynosi ok. 660 podmiotów (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). 

W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW);
• działające w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych;
• działające w strukturach jednostek organizacyjnych samorządu lokalnego (np. w centrach kultury, centrach kształcenia ustawicznego, bibliotekach, ośrodkach pomocy społecznej itp.).

Główna działalność UTW zmierza do szerokiego włączenia osób starszych w wielowymiarowy proces edukacji, aktywizacji i integracji, nadający życiu sens na tle przemian cywilizacyjnych, społecznych i kulturowych. Inspirowanie seniorów do różnych form aktywności umysłowej i fizycznej, w tym społecznej, kulturowej, prozdrowotnej, ma za zadanie przeciwdziałanie społecznemu wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. To także wyraz troski o zapewnienie osobom w wieku dojrzałym godnego miejsca w społeczeństwie obywatelskim.

Dynamiczny rozwój uniwersytetów trzeciego wieku oraz innych organizacji seniorskich, które w swoich celach statutowych zakładają szeroką działalność na rzecz osób starszych, jest m.in. wypadkową procesów demograficznych zachodzących od wielu lat w Polsce i prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej starzenia się polskiego społeczeństwa.                              Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego poświęconych sytuacji osób starszych w Polsce [1] wynika, iż od 2005r. obserwuje się stały wzrost udziału osób starszych w populacji naszego kraju. W 2005r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023r. ukształtował się już na poziomie 26,3%. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi (liczby osób w wieku 65 lat i więcej przypadającej na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat). Dynamiczny wzrost tego wskaźnika zauważalny jest od 2011r. – wynosił on wówczas 19,4 podczas gdy na koniec 2023r. – osiągnął poziom 30,9. Wyniki Prognozy ludności na lata 2023 – 2060 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego ubytku ludności o ponad 7 mln do 2060r. spodziewany jest postępujący proces starzenia się ludności Polski, co oznacza wzrost odsetka osób w wieku 65 lat i więcej.  Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 11,8 miliona i będzie stanowiła prawie 40% ogółu ludności[2].

W Województwie Dolnośląskim udział osób w wieku 60 lat i więcej w ogólnej liczbie mieszkańców na koniec 2022r. wynosił 26,9%, co stanowiło niemal 780 000 seniorów (!). W regionie prężnie działa 50 uniwersytetów trzeciego wieku, Federacja Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz kilkaset innych, seniorskich organizacji pozarządowych. 

W przywołanym powyżej kontekście – doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów (np. powołanie Rady Seniorów Województwa Dolnośląskiego, ogłoszenie  konkursu pn. „Dolnośląska Akademia Kompetencji Seniora”, Pilotażowy Fundusz Wsparcia Klubów Seniora pt.: „Dolnośląska Inicjatywa Międzypokoleniowa”) – Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o rozważnie włączenia się Samorządu Województwa Dolnośląskiego w ogólnopolskie i regionalne obchody jubileuszu 50 – lecia uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce np. poprzez:

• ogłoszenie i realizację konkursu grantowego adresowanego do uniwersytetów trzeciego wieku, oraz
• uhonorowanie najbardziej zasłużonych, regionalnych działaczy ruchu UTW Odznaką Honorową Zasłużony dla Województwa Dolnośląskiego albo innym okolicznościowym odznaczeniem ustanowionym w związku z przypadającą, przywołaną powyżej rocznicą.

Jako dobrą praktykę można tu wskazać ogłoszony przez Województwo Małopolskie, w związku z ww. jubileuszem, otwarty konkurs ofert pn. Małopolska uczy i pomaga przez całe życie. W Regulaminie konkursu zdefiniowano dedykowany UNIWERSYTETOM TRZECIEGO WIEKU priorytet pn. Edukacja seniorów, a w jego ramach umożliwiono realizację działań obejmujących m.in.:

• rozwój ustawicznego kształcenia osób starszych poprzez wsparcie oferty uniwersytetów trzeciego wieku, adekwatnie do oczekiwań i zainteresowań odbiorców (w szczególności wykłady, warsztaty, spotkania informacyjne, rozwój umiejętności cyfrowych, poprawa bezpieczeństwa seniorów w szczególności w obrocie konsumenckim itp.);
• profesjonalizację uniwersytetów trzeciego wieku (m.in. szkolenia, warsztaty, edukacja w zakresie pozyskiwania środków na rozwój swojej działalności, wizyty studyjne – wymiana dobrych praktyk);
• organizację spotkań przedstawicieli uniwersytetów trzeciego wieku (fora, konferencje, grupy dyskusyjne itp.);
• rozwijanie inicjatywności osób starszych, poprzez w szczególności edukację w zakresie zakładania organizacji pozarządowych (mających w zakresie działania m.in. kształcenie osób starszych w formule Uniwersytetu Trzeciego Wieku), pozyskiwania środków na realizację działań, włączanie osób starszych w dialog i współpracę z samorządem lokalnym.

Jako realizatorów działań w ramach ww. priorytetu wskazano:

• uniwersytety trzeciego wieku posiadające status organizacji pozarządowej, lub
• organizacje pozarządowe realizujące działania na rzecz słuchaczy lub kadr uniwersytetu trzeciego wieku funkcjonującego w ramach innej formy organizacyjno-prawnej, potwierdzone porozumieniem sporządzonym na piśmie[3].

Podjęcie wnioskowanej inicjatywy przez Samorząd Województwa Dolnośląskiego wpisuje się wprost m.in.:

1. w Strategię Rozwoju Województwa Dolnośląskiego 2030 w której w celu strategicznym: Wzmocnienie regionalnego kapitału ludzkiego i społecznego, w ramach celu operacyjnego: Doskonalenie regionalnej polityki wspierania seniorów oraz osób z niepełnosprawnościami zaplanowano w obszarze grupy zadań strategicznych: Wspieranie systemu aktywizacji osób starszych.
2. w Dolnośląską Strategię Integracji Społecznej na lata 2021-2030, w której sformułowano cel strategiczny 7: Pobudzanie i wspieranie aktywności seniorów w perspektywie indywidualnej i społecznej – a w jego ramach następujące cele operacyjne:

1)propagowanie zasad „dobrego starzenia się”, wspomagających jak najdłuższe zachowanie sprawności funkcjonalnej, samodzielności i aktywności w życiu społecznym i zawodowym;

2)wspieranie i popularyzacja oferty spędzania czasu walnego, rozwoju intelektualnego, aktywności fizycznej;

3)wzmacnianie znaczenia osób starszych w życiu społeczności lokalnych, rozwój potencjału osób starszych w perspektywie indywidulanej i społecznej;

4)upowszechnianie i wspieranie rozwoju „srebrnej gospodarki”.     

3. w Program współpracy Samorządu Województwa Dolnośląskiego z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na Dolnym Śląsku w 2025 r., w którym ujęto interdyscyplinarny priorytet pn. Działalność na rzecz osób w wieku emerytalnym, a w jego ramach takie zadania priorytetowe jak:

1)propagowanie działań związanych z „dobrym starzeniem się”, pozwalających na jak najdłuższe zachowanie zdrowia, sprawności i samodzielności oraz mających na celu aktywizację seniorów;

2)wspieranie aktywizacji i przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu osób starszych.  

Mając na uwadze przedstawione uwagi, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku po konsultacji z Polskim Forum Seniorów uprzejmie prosi o rozważenie przez Samorząd Województwa włączenia się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w zakresie określonym w przedmiotowej rekomendacji.

---

[1] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r.

[2] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[3] https://rops.krakow.pl/nabory-szkolenia-granty-dotacje-wizyty-studyjne-studia-specjalizacje-superwizje/otwarte-konkursy-ofert,otwarty-konkurs-ofert-pn-malopolska-uczy-i-pomaga-przez-cale-zycie

Zadanie publiczne pn. Polskie Forum Seniorów sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 4.