Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce – województwo świętokrzyskie

Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

[read_more]

ADRESACI:
Zarząd Województwa Świętokrzyskiego

SPRAWA:  
Rekomendacja dobrej praktyki dotyczącej wsparcia uniwersytetów trzeciego wieku w kontekście jubileuszu 50 – lecia działalności tych podmiotów w Polsce

 
UZASADNIENIE:

W roku 2025 uniwersytety trzeciego wieku w Polsce obchodzą jubileusz 50 – lecia swojej aktywnej działalności na rzecz edukacji i aktywizacji seniorów i seniorek.  Pierwsza placówka dydaktyczna dla osób starszych nazwana Uniwersytetem Trzeciego Wieku (UTW) została zorganizowana w 1973r. we Francji przy Uniwersytecie w Tuluzie. Jej twórcą był prawnik – prof. Pierre Vellas. W krótkim czasie na terenie całej Europy i  poza nią zaczęły powstawać podobne podmioty. W Polsce pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku powstał już w 1975 r. w Warszawie, w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką  oraz propagatorką idei uniwersytetów trzeciego wieku na terenie kraju była prof. Halina Szwarc.

W początkowym okresie UTW funkcjonowały w strukturach uczelni wyższych głównie w  dużych miastach będących ośrodkami akademickimi. Na  przełomie  XX i XXI w., w związku ze zmianami ustrojowymi w Polsce, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno – prawnych zaczęła systematycznie wzrastać – aktualnie liczba ta wynosi ok. 660 podmiotów (dane własne Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW). 

W Polsce można wyróżnić trzy główne typy UTW:

• działające jako organizacje pozarządowe (w szczególności stowarzyszenia i fundacje UTW);
• działające w strukturach uczelni wyższych – publicznych i niepublicznych;
• działające w strukturach jednostek organizacyjnych samorządu lokalnego (np. w centrach kultury, centrach kształcenia ustawicznego, bibliotekach, ośrodkach pomocy społecznej itp.).

Główna działalność UTW zmierza do szerokiego włączenia osób starszych w wielowymiarowy proces edukacji, aktywizacji i integracji, nadający życiu sens na tle przemian cywilizacyjnych, społecznych i kulturowych. Inspirowanie seniorów do różnych form aktywności umysłowej i fizycznej, w tym społecznej, kulturowej, prozdrowotnej, ma za zadanie przeciwdziałanie społecznemu wykluczeniu oraz przejawom dyskryminacji. To także wyraz troski o zapewnienie osobom w wieku dojrzałym godnego miejsca w społeczeństwie obywatelskim.

Dynamiczny rozwój uniwersytetów trzeciego wieku oraz innych organizacji seniorskich, które w swoich celach statutowych zakładają szeroką działalność na rzecz osób starszych, jest m.in. wypadkową procesów demograficznych zachodzących od wielu lat w Polsce i prowadzących do ponadprzeciętnego w skali europejskiej starzenia się polskiego społeczeństwa.                              Z najnowszych raportów Głównego Urzędu Statystycznego poświęconych sytuacji osób starszych w Polsce [1] wynika, iż od 2005r. obserwuje się stały wzrost udziału osób starszych w populacji naszego kraju. W 2005r. udział ten wynosił 17,2%, a w 2023r. ukształtował się już na poziomie 26,3%. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi (liczby osób w wieku 65 lat i więcej przypadającej na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat). Dynamiczny wzrost tego wskaźnika zauważalny jest od 2011r. – wynosił on wówczas 19,4 podczas gdy na koniec 2023r. – osiągnął poziom 30,9. Wyniki Prognozy ludności na lata 2023 – 2060 wskazują na pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Mimo przewidywanego ubytku ludności o ponad 7 mln do 2060r. spodziewany jest postępujący proces starzenia się ludności Polski, co oznacza wzrost odsetka osób w wieku 65 lat i więcej.  Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 11,8 miliona i będzie stanowiła prawie 40% ogółu ludności[2].

W województwie świętokrzyskim udział osób w wieku 60 lat i więcej w ogólnej liczbie mieszkańców na koniec 2022r. wynosił 28,9%, co stanowiło ponad 340 000 seniorów (!). W regionie prężnie działa 19 uniwersytetów trzeciego wieku oraz kilkaset innych seniorskich organizacji pozarządowych. 

W przywołanym powyżej kontekście – doceniając dotychczasowe regionalne inicjatywy na rzecz seniorów – Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku wnosi o rozważnie włączenia się Samorządu Województwa Świętokrzyskiego w ogólnopolskie i regionalne obchody jubileuszu 50 – lecia uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce np. poprzez:

• ogłoszenie i realizację konkursu grantowego adresowanego do uniwersytetów trzeciego wieku, oraz
• uhonorowanie najbardziej zasłużonych, regionalnych działaczy ruchu „Odznaką Honorową Województwa Świętokrzyskiego” albo innym okolicznościowym odznaczeniem ustanowionym w związku z przypadającą, przywołaną powyżej rocznicą.

Jako dobrą praktykę można tu wskazać ogłoszony przez Województwo Małopolskie, w związku z ww. jubileuszem, otwarty konkurs ofert pn. Małopolska uczy i pomaga przez całe życie. W Regulaminie konkursu zdefiniowano dedykowany UNIWERSYTETOM TRZECIEGO WIEKU priorytet pn. Edukacja seniorów, a w jego ramach umożliwiono realizację działań obejmujących m.in.:

• rozwój ustawicznego kształcenia osób starszych poprzez wsparcie oferty uniwersytetów trzeciego wieku, adekwatnie do oczekiwań i zainteresowań odbiorców (w szczególności wykłady, warsztaty, spotkania informacyjne, rozwój umiejętności cyfrowych, poprawa bezpieczeństwa seniorów w szczególności w obrocie konsumenckim itp.);
• profesjonalizację uniwersytetów trzeciego wieku (m.in. szkolenia, warsztaty, edukacja w zakresie pozyskiwania środków na rozwój swojej działalności, wizyty studyjne – wymiana dobrych praktyk);
• organizację spotkań przedstawicieli uniwersytetów trzeciego wieku (fora, konferencje, grupy dyskusyjne itp.);
• rozwijanie inicjatywności osób starszych, poprzez w szczególności edukację w zakresie zakładania organizacji pozarządowych (mających w zakresie działania m.in. kształcenie osób starszych w formule Uniwersytetu Trzeciego Wieku), pozyskiwania środków na realizację działań, włączanie osób starszych w dialog i współpracę z samorządem lokalnym.

Jako realizatorów działań w ramach ww. priorytetu wskazano:

• uniwersytety trzeciego wieku posiadające status organizacji pozarządowej, lub
• organizacje pozarządowe realizujące działania na rzecz słuchaczy lub kadr Uniwersytetu Trzeciego Wieku funkcjonującego w ramach innej formy organizacyjno-prawnej, potwierdzone porozumieniem sporządzonym na piśmie[3].

Podjęcie tego typu inicjatywy przez Samorząd Województwa Świętokrzyskiego wpisuje się wprost w szczególności w:

1. Strategię Rozwoju Województwa  Świętokrzyskiego 2030+, w której:

1) w uwarunkowaniach zewnętrznych strategii wskazuje się m.in. że „Negatywne zjawiska demograficzne obecne są też w województwie świętokrzyskim, gdzie obserwuje się szybki proces starzenia się ludności, niski poziom dzietności, ujemny przyrost naturalny oraz ujemne saldo migracji. Jednym z kierunków mogących częściowo zniwelować negatywne tendencje migracyjne byłoby podjęcie działań, skierowanych do seniorów, mających na celu przyciąganie osób chcących spędzić sędziwe lata w atrakcyjnej i bezpiecznej przestrzeni. Wymaga to stworzenia odpowiedniej bazy mieszkalno-usługowej i opiekuńczej oraz przygotowania kadr zdolnych do zapewnienia usług z zakresu „srebrnej gospodarki” na odpowiednim poziomie.” Jako  działania odpowiadające na powyższy problem wskazuje się np.:

a) „rozwój systemu usług społecznych umożliwiających zapobieganie występowaniu różnych form wykluczenia społecznego w szczególności wobec osób starszych, niesamodzielnych  i z niepełnosprawnościami”, 

b) „rozwój środowiskowych usług adresowanych do grupy seniorów, w tym również w ramach srebrnej gospodarki (deinstytucjonalizacja usług)”.

2) formułuje się cel operacyjny 3.2. Powszechnie dostępne wysokiej jakości usługi społeczne i zdrowotne w środowisku lokalnym, a w jego ramach np. zadanie pn. Rozwój i upowszechnianie usług społecznych i zdrowotnych realizowanych w środowisku lokalnym (deinstytucjonalizacja usług).

W Strategii podkreśla się dążenie do  deinstytucjonalizacji usług, przez co rozumie się w szczególności „preferowanie takich form usług, które realizowane są w środowisku  lokalnym w miejscu zamieszkania, także w postaci ośrodków wsparcia dziennego i całodobowego (m.in. środowiskowe domy samopomocy, dzienne domy pomocy, rodzinne domy pomocy, placówki opieki całodobowej, ośrodki profilaktyki niesamodzielności i kluby seniora)”.

2. Strategię Polityki Społecznej Województwa Świętokrzyskiego na lata 2021-2030, w której w priorytetowych kierunkach działań w odniesieniu do kluczowych grup adresatów Strategii wprost wskazuje się na konieczność wspierania rozwoju uniwersytetów trzeciego wieku.

3. Program współpracy Samorządu Województwa Świętokrzyskiego z organizacjami pozarządowymi na 2025 rok, w którym w priorytetowych zadaniach publicznych wskazuje się na działania z zakresu edukacji osób starszych. 

Mając na uwadze przedstawione uwagi, Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku po konsultacji z Polskim Forum Seniorów uprzejmie prosi o rozważenie przez Samorząd Województwa włączenia się w obchody jubileuszu 50-lecia UTW w Polsce w zakresie określonym w przedmiotowej rekomendacji.

---

[1] „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2022r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2023r.     „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023r.” , Główny Urząd Statystyczny,  Białystok, grudzień 2024r.

[2] „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023r.”, Minister do spraw Polityki Senioralnej, Warszawa, grudzień 2024r.

[3] https://rops.krakow.pl/nabory-szkolenia-granty-dotacje-wizyty-studyjne-studia-specjalizacje-superwizje/otwarte-konkursy-ofert,otwarty-konkurs-ofert-pn-malopolska-uczy-i-pomaga-przez-cale-zycie

Zadanie publiczne pn. Polskie Forum Seniorów sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju  Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030, Priorytet 4.